Station wordt geen luchthaven

Ook na mislukte aanslag op internationale trein ligt opvoeren beveiliging stations niet voor de hand.

De vier mannen die meehielpen de aanslag te verijdelen kregen vanmorgen van president Hollande de Légion d’honneur, een hoge Franse onderscheiding. Foto REUTERS

Hoe kan iemand die bij de autoriteiten bekendstaat als potentiële terrorist, doodgemoedereerd met een kalasjnikov op de Thalys naar Parijs stappen? Wat zegt dat over de veiligheid in de treinen? Moeten passagiers op stations voortaan aan strenge controles worden onderworpen, net als op luchthavens?

Op vliegvelden is het een standaard procedure: passagiers moeten door detectiepoortjes en bagage gaat door een scanner met röntgenapparatuur. Zonder ticket kom je niet aan boord.

Treinreizen is een ander verhaal. Hoewel er verschillen bestaan tussen landen en spoorwegmaatschappijen, ontbreken in Europa vaak metaaldetectors en andere scanapparatuur. Uitzonderingen zijn de Spaanse hogesnelheidstreinen en Eurostar van Brussel/Parijs naar Londen – hier vinden wél bagagecontroles plaats.

Over het algemeen kunnen passagiers in Europa vrij in- en uitstappen en mogen ze zo veel bagage meenemen als ze willen. Dankzij het Schengen-verdrag zijn er geen paspoortcontroles. Het maakt reizen per trein comfortabel – veiligheidscontroles zijn nu eenmaal tijdrovend – maar ook relatief risicovol. Komt met deze verijdelde aanslag ook het bestaansrecht van Schengen weer op de Europese agenda? De premier van België, Charles Michel, pleitte in ieder geval meteen voor betere controles op internationale treinverbindingen.

Dat de trein een makkelijk doelwit is bleek al bij de bloedige bomaanslagen op treinen in Madrid en Londen, in 2004 en 2005.

Valt er iets aan te doen? „We zijn als samenleving zó kwetsbaar”, zegt terrorismedeskundige Dick Leurdijk, voorheen verbonden aan het Clingendael-instituut. „De aanslag in de Thalys raakt niet alleen het internationale treinverkeer: een terrorist kan iedere trein pakken. Of bus. Of metro. Het is onontkoombaar dat nu de vraag opkomt hoe ver je moet gaan met veiligheidscontroles.”

Hij zegt zich niet te kunnen voorstellen dat in het openbaar vervoer dezelfde controles worden ingevoerd als op luchthavens. „Dat is praktisch niet te doen. Stel je voor hoe dat moet in de spits... Met die gigantische hoeveelheden passagiers die de NS vervoert.”

Het opvoeren van de veiligheid heeft ingrijpende gevolgen voor de vrije samenleving, zegt Leurdijk. „Je bewegingsvrijheid wordt beperkt, terwijl: hoe groot is de kans dat jij nu precies in die ene wagon zit waar iemand begint te schieten?”

Politiestaat

De NS beveiligt zijn treinen met zichtbare – politie, camera’s – en onzichtbare maatregelen, zegt een woordvoerder. De vraag of er detectiepoortjes komen is „prematuur”. En, zegt hij, wachtrijen bij poortjes kunnen ook een doelwit worden voor terroristen.

Direct na het incident in de Thalys kondigden Frankrijk en België extra veiligheidsmaatregelen aan. In treinen en op perrons wordt extra politie ingezet. „Onzinnig”, zegt Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van veiligheid in Nijmegen. „Waarom zou je internationale treinreizigers beter willen beschermen dan forenzen?” Het beveiligen van het openbaar vervoer leidt volgens hem tot „een soort politiestaat”. Bovendien kosten poortjes en controles handenvol geld – een „verspilling van overheidsmiddelen”. „Dat geld kun je beter gebruiken om op inlichtingenniveau die idioten in kaart te brengen vóór ze tot hun acties overgaan.”

Honderd procent veiligheid kun je nooit garanderen, zegt ook de woordvoerder van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). „Dat neemt niet weg dat we maatregelen treffen. Recent hebben we verscherpt toezicht ingesteld voor drukbezochte plekken. Op Amsterdam CS en Den Haag CS zie je nu meer politie dan voorheen.” De NCTV maakt steeds inschattingen van risico’s en zal ook het voorval in de Thalys meenemen in die afweging. „Over de maatregelen doen wij nooit uitlatingen. Er is een hoop wat je ziet, maar er is nog veel meer wat je niet ziet.”

Een opmerkelijk voorstel kwam van de Franse vakbond Alliance: die stelt voor politieagenten, ook buiten werkuren, gratis met het openbaar vervoer te laten reizen. Ze zouden dan ook hun dienstwapen bij zich mogen dragen. Dit zou de veiligheid ten goede komen.