‘Ratten en vlooien hebben niets met de pest te maken’

Dat zei de Britse bioloog David Attenborough

illustratie nrc next

De aanleiding

De Britse bioloog sir David Attenborough presenteerde tientallen natuurdocumentaires (zoals de Life-serie). Hij is dus helemaal thuis in de wereld van exotische dieren. Maar toch, zo was vorige week te zien bij de uitzending van David Attenboroughs rariteitenkabinet (NTR), kan hij zich ook nog verbazen over zoiets alledaags als een vlo: kijk eens hoe hoog die kan springen!

En passant probeert Attenborough het imago van de vlo een beetje op te vijzelen. Lang werd gedacht dat ratten en vlooien de pest verspreidden. Niet waar, zegt Attenborough, naar aanleiding van een recent gevonden massagraf van pestslachtoffers. „Onderzoek bewees dat de pest via de lucht werd verspreid en niets te maken had met ratten of hun vlooien.”

Dat gaan we uitzoeken.

En, klopt het?

De pest doet je waarschijnlijk denken aan de Middeleeuwen. Dat is niet gek. Een enorme pestepidemie verspreidde zich tussen 1346 en 1354 over Europa. Naar schatting een derde tot de helft van de Europeanen overleed aan deze ‘zwarte dood’. Maar we weten dat de pest al ver voor de Middeleeuwen voorkwam, en nog steeds maakt de pestbacterie af en toe slachtoffers. Twee jaar geleden was er bijvoorbeeld nog een uitbraak op Ma- dagaskar.

Lang is aangenomen dat zwarte ratten en hun vlooien nodig waren om de pestbacterie in de Middeleeuwen te verspreiden. (Een met de pestbacterie besmette rat wordt gebeten door een vlo, die raakt ook besmet en bijt vervolgens een mens, aan wie de bacterie dan weer doorgegeven wordt.)

Die gedachte – dat ratten en vlooien absoluut noodzakelijk waren voor een pestuitbraak – is tegenwoordig achterhaald. Over hoe het wél zit, wordt veel gepubliceerd. Het pestdebat is in de wetenschap namelijk springlevend.

Zo weten we dat een bepaalde vorm van de pest via de lucht overdraagbaar is, zoals David Attenborough ook zegt in zijn programma. Het gaat dan om de longpest, zegt prof. dr. Martin Grobusch, hoogleraar Tropische Geneeskunde van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam. Dat is een zeer dodelijke pestvariant, die – inderdaad – de longen aantast. „De bacterie wordt door patiënten omhoog gehoest en kan zo aan anderen worden doorgegeven.”

Maar er zijn meer theorieën over de verspreiding van de pest. Zo schrijven wetenschappers Anne Karin Hufthammer en Lars Walløe in de Journal of Archaeological Science (2013) bijvoorbeeld over de Zwarte dood in Noorwegen. In opgravingen daar werden nauwelijks skeletten van zwarte ratten gevonden, zeggen zij. Ratten (en rattenvlooien) kunnen in dit geval dus niet verantwoordelijk zijn geweest voor de pestuitbraken. De onderzoekers denken dat de pest zich hier van mens op mens verspreidde via parasieten, zoals luizen of mensenvlooien (maar dus niet de rattenvlo).

Ook worden andere knaagdieren, zoals woestijnratten of gerbils genoemd als belangrijke verspreider van de pest (PNAS, 2014). Helaas (voor sir David) gaat het eerherstel van de vlo hier niet op: ook gerbilvlooien spelen een belangrijke rol bij de verspreiding. Maar allemaal andere overdragingen dan (ratten)vlooien dus.

Toch zijn wetenschappers het erover eens dat rattenvlooien ook belangrijk zijn bij de overdracht van de pest. Bijvoorbeeld door onderzoek naar een grote pestuitbraak in India aan het begin van de twintigste eeuw. Er is „geen twijfel over mogelijk”, schrijven Hufthammer en Walløe, dat ratten en vlooien daar een belangrijk rol bij speelden. Historische bronnen vermelden zeer beeldend dat ratten al bloedend tevoorschijn kwamen gekropen om op straat dood te gaan. Uit deze periode stamt ook het klassieke verspreidingsmodel dat zo lang dominant is gebleven: van de rat en de vlo.

Conclusie

Lang werd gedacht dat zwarte ratten en hun vlooien noodzakelijk waren voor de verspreiding van de pest. Inmiddels denken wetenschappers dat de pest ook op andere manieren verspreid werd, zoals door andere knaagdieren of van mens op mens.

Maar dat betekent niet dat ratten en hun vlooien niets te maken hebben met de pest. David Attenborough is dus veel te stellig. Zijn bewering is onwaar.