Het N-woord

Als een kop in een Nederlandse krant ophef veroorzaakt in de VS, dan is er iets bijzonders aan de hand. Voor wie het ontging: boven een bespreking in de boekenbijlage van NRC Handelsblad stond onlangs: Nigger, are you crazy? Dit wekte de woede van een redacteur van The Washington Post.

Het ging om een citaat zonder aanhalingstekens uit een van de besproken boeken, en boven de bespreking stond een tekening van een zwarte man met kroeshaar en dikke rode lippen: nadere details zijn makkelijk te vinden. De ophef werd echter in de eerste plaats veroorzaakt door het gebruik van het woord nigger. Een Nederlandse krant zag er geen kwaad in, een Amerikaanse krant vond het aanstootgevend.

Zou een Nederlandse krant snel de kop ‘Neger, ben je gek?’ gebruiken, al dan niet met aanhalingstekens? Dat lijkt mij onwaarschijnlijk. In 2002 kondigde de ‘Stichting Eer en Herstelbetalingen Slachtoffers van Slavernij in Suriname’ aan vijftig Grote Van Dales op de Dam in Amsterdam te gaan verbranden omdat dit woordenboek het woord neger vermeldt. Er was al een datum geprikt (2-2-2002), maar de bijeenkomst werd afgeblazen omdat Máxima en Alexander die dag trouwden. Neger staat vanzelfsprekend nog steeds in de Grote Van Dale, een woordenboek dat het Nederlands van grofweg de laatste 150 jaar beschrijft, maar sinds de editie van 2005 staat er bij: „Door sommigen als scheldwoord ervaren.”

Dus nee, ik denk niet dat een krant gauw de kop ‘Neger, ben je gek?’ zou gebruiken, want met de gevoelswaarde is de betekenis van neger veranderd: het zal nu eerder als scheldwoord worden opgevat. Sowieso is het natuurlijk curieus om iemand op een dergelijke manier aan te spreken. We zeggen ook niet: „Witte, ben je gek?”, „Jood, ben je maf?” of „Antiliaan, ben je loco?”

Welke betekenissen en gevoelswaarde heeft nigger precies in het (Amerikaans-) Engels? Er kan geen twijfel over bestaan dat het woord in de VS volop wordt gebruikt: je hoort het talloze keren voorbijkomen in Amerikaanse films en televisieseries. Als scheldwoord maar ook als geuzennaam, onder meer voor zwarten onderling.

Ik vermoed dat het gebruik ervan aan subtiele regels is gebonden, regels die te maken hebben met macht, status en omstandigheden. Ter vergelijking: ik ken Joden die elkaar Jodenmoppen vertellen of dingen zeggen als: „Wat ben jij toch een echte Jood.” Onderling is dat geen enkel probleem en kan het juist het gevoel van verbondenheid versterken. Maar zodra een buitenstaander zoiets zou doen of zeggen, zou dit als zeer kwetsend en discriminerend worden ervaren.

Dat een kop in een Nederlandse krant ophef veroorzaakt in de VS, komt dus doordat de gevoelswaarde van nigger door beide partijen anders wordt ingeschat. Of je dit moet toeschrijven aan ongevoeligheid enerzijds en overgevoeligheid anderzijds, doet hier niet ter zake.

Vergelijkbare verschillen zien we in het Zwarte Pietdebat. Veel Nederlanders zeggen: onschuldig folkloristisch vermaak. Veel buitenlanders zeggen: racistisch en volkomen achterhaald. Het is natuurlijk geen toeval dat deze kwesties met elkaar verband houden. Zo leek de zwarte met kroeskop en dikke rode lippen boven de boekbespreking verdacht veel op de knecht van Sinterklaas.