Beetje saai maar één leven te leven

In de ontmoeting met de biografische schrijver Annejet van der Zijl, een verhalenverteller, voelde interviewer Wilfried de Jong zich eindelijk thuis.

Sinds gisteren weten we dat Wilfried de Jong tijdens Zomergasten Twitter verlaat en geen recensies leest. Heel verstandig en in overeenstemming met de opvattingen van zijn vijfde gast van dit jaar, bij wie hij zich ook duidelijk het meest thuis voelde. 

Schrijver en historicus Annejet van der Zijl wil niet veroordelen maar begrijpen, en geen nieuws brengen maar verhalen vertellen. Ze is ervan overtuigd dat je pas met enige afstand een mening kunt vormen over de actualiteit. Pas nu blijkt dat Pim Fortuyn gelijk had, toen hij twee dagen voor 9/11 aan Theo van Gogh vertelde dat sociale en economische uitsluiting van moslims gevaarlijke gevolgen kon hebben.

De Jong vroeg meer dan gemiddeld door, omdat Van der Zijl hem die ruimte bood, maar liet ook tegenstrijdigheden liggen. Tot twee keer toe vroeg hij waarom de biograaf van Annie M.G. Schmidt zonder haar boeken (en zonder tv) was opgegroeid. Ze had dat antwoord al eerder gegeven: haar idealistische ouders vonden Jip en Janneke te rolbevestigend en bovendien schreef Schmidt musicals. 

De interesse ontstond na het fameuze interview van Ischa Meijer met Schmidt (1995), een van de vele vrij bekende fragmenten die Van der Zijl had uitgekozen. Zo wekte ze weer twee illustere doden tot leven. Ze bewondert terecht Meijer om zijn interviewtechniek, die mensen verleidt om meer te vertellen dan ze van plan waren. 

Ook Van der Zijl had vermoedelijk tevoren bedacht wat ze gisteren wel en niet kwijt wilde over haar eigen leven. Ze had Van Gogh goed gekend, omdat hij de beste vriend was van haar toenmalige verloofde, maar noemt verder geen namen. Nam ze dan deel aan hun discussies? Welnee: „Ik was er om de spaghetti klaar te maken.” 

In die tijd was Van der Zijl nog journalist. Het keerpunt kwam toen ze in een interview met Thorvald Stoltenberg, onderhandelaar in voormalig Joegoslavië, hoorde dat de notoire moordpartij op een broodrij in Sarajevo om propagandaredenen door de Bosniërs zelf uitgevoerd was. Je wordt in de waan van de dag dus voortdurend voor de gek gehouden. Maar ze schreef die onthulling slechts in bedekte vorm op.

Liever dan primeurs vertelt ze verhalen, die de lezer moeten verleiden en de auteur troost bieden. Ze was altijd de buitenstaander, dat verlegen meisje dat niemand opmerkte. Nu ze bij elkaar een miljoen boeken verkocht, wantrouwt ze de roem en de complimenten.

De keuze voor een fragment uit een al minstens twee keer door de VPRO uitgezonden documentaire over de overlevenden van Breivik illustreert precies wat haar stijl zo sterk maakt. Johanne vertelt recht in de camera, feitelijk en zonder adjectieven, hoe ze aan de dood ontsnapte op Utøya. Dat is veel spannender dan een interview dat naar emoties hengelt of een fictieve reconstructie. Sober en precies: eigenlijk maakt Van der Zijl geschreven documentaires.

Ze wil ook steeds een heel ander onderwerp, want anders wordt het eentonig. Op een bepaalde manier leeft ze door anderen hun verhaal te laten vertellen een tweede leven, want één leven is zo saai.

Pas tegen het einde van de uitzending kwam er nog een zorgvuldig voorbereide (en met haar moeder voorbesproken) onthulling uit de mouw. Een Amerikaanse chirurg die al jaren tweelingen fotografeerde vertelt in de documentaire Lone Twin dat hij pas daarna ontdekte zelf een tweelingbroer te hebben verloren. Annejet van der Zijl hoorde hetzelfde toen ze zeven was. Misschien dat ze daarom altijd zo hard werkte, want ze voelde de plicht er wat van te maken.

Misschien is dat psychologie van de koude grond. Er wordt ook niet al te lang bij stil gestaan, want deze Zomergast is geen bouwer van luchtkastelen of intellectuele betogen.

Wel heel aardig was de constatering dat ze slecht in haar tijd meende te passen. Ze had 18 willen zijn in 1968, met die schitterende muziek van toen, en niet in 1980. Dan moest je vrijen met muziek van Joy Division of The Cure. Ook dat was groots en meeslepend leven, maar dan van het destructieve soort.

Als kind droomde ze weg bij de verfilming van Dr. Zhivago. Vele jaren later ontmoette ze op het filmfestival van Kaïro hoofdrolspeler Omar Sharif. Hij vroeg toestemming haar op de wang te kussen. Die kreeg hij onverwijld.

Van de politieke en sociale achtergrond in de vertelling van Pasternak had ze weinig onthouden. Dat is dus uiteindelijk toch nog goed gekomen.