Zij was de first lady van Georgië

Bijna tien jaar lang was Sandra Roelofs uit Terneuzen first lady van Georgië. Nu betaalt ze de prijs van het presidentschap van haar man.

Een 24-jarig Zeeuws meisje stuurt de toekomstige president van Georgië de wc van een Duitse trein in. Hij moet zijn mond houden, want ze moeten de grens over en hij heeft geen visum. Hij is op doorreis naar Amerika, maar zij wil haar charismatische Georgiër nog snel even voorstellen aan haar familie in Zeeuws-Vlaanderen. Later die dag beloven Sandra Roelofs en Mikheil Saakasjvili op het strand van Cadzand-Bad dat ze zullen vechten om samen te zijn.

In het vakantiehuisje aan de andere kant van het duin hangt nog een foto van die dag in 1993. De jongen in de blauwe zwembroek is nu in Oekraïne, het stralende meisje naast hem is weer in het vakantiehuisje. Ze zijn nog samen, er zit nu alleen een paar duizend kilometer tussen.

En er zijn nog wat dingen veranderd. Vrijuit met elkaar praten via de telefoon kan niet meer, want hij weet zeker dat de Russen meeluisteren. Samenzijn in Georgië kan ook niet, want hij wordt direct opgepakt als hij voet in zijn thuisland zet. Is zij in Georgië, dan lopen er altijd lijfwachten om haar heen, want haar man heeft er vijanden.

De afgelopen twintig jaar zijn zwaar geweest. Dat komt doordat ze een grote uitdaging aangingen: de voormalige Sovjetrepubliek Georgië veranderen van een corrupt derdewereldland in een moderne westerse democratie waar mensen geen honger lijden. Zoiets gaat niet in een handomdraai. Eerst was er een revolutie nodig.

Omdat hij die met glans en zonder geweld leidde, koos het volk hem als president en werd zij first lady. Hij was 36, zij 35. Wereldleiders vlogen in om het landje van iets meer dan vier miljoen inwoners uit Sovjetsferen te sleuren, westwaarts. Bush, Sarkozy, Merkel – allemaal kwamen ze langs.

De Russen vielen Zuid-Ossetië binnen, een gebied in het noorden van Georgië, het begin van een korte oorlog met Poetin. Ondertussen moest er onder de eigen bevolking een eind worden gemaakt aan diepe armoede en corruptie.

Bijna tien jaar lang was Sandra Roelofs uit Terneuzen first lady van Georgië. Ze zag hoe haar man een arm land volledig op zijn kop zette en vervolgens „verslaafd raakte aan macht”. Terwijl hij maar parken met fonteinen, vliegvelden en wolkenkrabbers uit de grond bleef stampen – eentje kreeg een goudkleurig reuzenradje bovenop – krabden de mensen beneden zich achter de oren. Velen van hen woonden nog in sloppenwijken.

Toen hij de macht in 2013 uiteindelijk kwijtraakte, moest Roelofs de prijs betalen voor het presidentschap van haar man. Voor haar ontwikkelingsprojecten was in Georgië geen ruimte meer. Voor haarzelf eigenlijk ook niet, vonden de nieuwe machthebbers. Haar eigen appartement in Georgië kan ieder moment in beslag genomen worden.

Was dit het allemaal wel waard? Had ze haar man niet moeten bijsturen? En als je plots je leven kwijtraakt in het land waar je alles hebt opgebouwd, wat dan?

Smalltalk

Op het veldje naast het vakantiehuisje leert Nikoloz een jongen hoe je een rugbybal recht de lucht in schiet. De eerste die wist dat Roelofs zwanger was van haar tweede zoon, was George W. Bush. Haar man had hun geheim tot haar grote schrik aan George verteld toen hij in 2005 op bezoek kwam. Ze zat erbij, in de limousine.

Hey Mike, how’s life? Got kids?

Life’s great, George. Got a son and the second kid is on the way.

Smalltalk op het hoogste niveau.

Nikoloz is nu negen en legt de jongen helder uit hoe hij de ovale bal moet raken om hem zuiver de lucht in te schieten. Als het de jongen even later lukt, roept Nikoloz: „Kijk, mama! Hij kan het net zo goed als mijn rugbyleraar.” High five.

Nikoloz is een natuurtalent in omgang met mensen. Hij weet hoe je vrienden maakt. Ondertussen doet de charmeur wat hij zelf wil en zorgt dat hij in het middelpunt van de belangstelling staat. Precies zijn vader.

Die ging zijn eigen gang als president, ook als Roelofs daar vraagtekens bij zette. „Het ligt niet in zijn aard om te gaan luisteren naar wat zijn vrouw ervan denkt. Hij had zijn eigen manier om van Georgië een succes story te maken. Ik had het anders gedaan. Mijn man vindt dat ik hem ben afgevallen. Maar dat is niet zo. Hij had het recht om het te doen op zijn manier. Men had mij niet verkozen, maar mijn man.”

Roelofs ontmoette hem in de kantine van de universiteit van Straatsburg, tijdens een cursus mensenrechten. Ze is meteen verliefd op de elegante Georgiër. Eigenlijk zou ze na de cursus voor het Rode Kruis op een humanitaire missie naar Somalië gaan, maar ‘Misja’, zoals Mikheil Saakasjvili vaak genoemd wordt, zegt: „In Georgië is het net zo slecht als in Somalië, behalve dat er in Georgië wat hoop is.”

Drie maanden later trouwen ze in New York, het voorportaal van hun avontuur in de Kaukasus. Hij studeert er rechten op een studiebeurs, zij neemt maar een baantje bij Cheesy Pizza, voor vier dollar per uur. In Brussel had ze talen gestudeerd om tolk te worden, die carrière gaat op een zijspoor.

In 1995 gaat ze mee naar Georgië als Misja daar de politiek ingaat. Vanaf dat moment heeft hij geen tijd meer voor het gezin. Dus zit zij met zoon Eduard van een paar maanden thuis. Buiten op straat is het onveilig, binnen doet de elektriciteit het maar een paar uur per dag, soms helemaal niet. Voedsel wordt uitgedeeld via coupons. „Ik had heel veel heimwee, ik ging hele zomers terug naar Zeeland”, zegt Roelofs.

Als ze zichzelf dwingt om de taal te leren en gaat werken bij het Rode Kruis, vindt ze haar weg. Ze zet een humanitaire stichting op en gaat bij het Nederlandse consulaat in Tbilisi werken. „Toen ben ik zo van het land gaan houden dat ik Nederland niet meer miste.”

Ze is op familiebezoek in Zeeuws-Vlaanderen als de revolutie losbarst in Georgië, in 2003. De president lijkt de verkiezingen te hebben vervalst, duizenden mensen trekken de straat op. De leider van de revolutie breekt het parlement binnen met een rode roos in zijn hand en roept de president op tot aftreden.

Een dag later treedt de president af en is revolutieleider Mikheil Saakasjvili de grote favoriet voor de verkiezingen. Hij wint die met meer dan 96 procent van de stemmen. ‘Topjaar 2004’, zoals Roelofs het noemt, was begonnen. „Het was geweldig. De hele bevolking staat achter je. Je bent jong, je hebt heel veel energie, ideeën, dromen. We gaan het maken, dachten we.”

Guiness Book of Records

Oudste zoon Eduard is er vandaag niet bij in het vakantiehuisje. Hij zit in Philadelphia op een college. Hij ging er naartoe toen zijn vader nog aan de macht was. Een bevrijding, noemt zijn moeder het. Want het is niet altijd leuk dat je vader president is.

Op zijn vijftiende leest Eduard op internet over het wereldrecord sneltypen op een iPad: het alfabet tikken in 6,31 seconden. Dat kan sneller, denkt hij, en begint uit te zoeken hoe je in het Guinness Book of Records komt. Als zijn vader van de plannen hoort, belt hij direct de minister van Sport. tv-stations en kranten worden gebeld. De recordpoging wordt een media-evenement.

Eduard verbreekt het record met ruim een seconde, een week later staat in het Amerikaanse weekblad Time dat de zoon van president Saakasjvili een wereldrecord verbroken heeft. Eduard is woedend. Met een exemplaar gaat hij naar zijn moeder. „Mama, waar staat mijn naam? Ik zie alleen die van papa!”

Ook op school gooit de politiek roet in het eten. Zijn vader zit in zijn tweede termijn en ligt onder vuur. Eduards klasgenootjes roepen van alles over zijn vader. „Dan ga je zelf ook twijfelen”, zegt zijn moeder. „Het is heel goed voor hem geweest dat hij naar Amerika is gegaan, daar voelt hij zich helemaal vrij.”

Een journalist van de Financial Times ging eens naar Georgië voor een lunch met de president. De president wachtte hem op bij zijn gloednieuwe presidentiële paleis op een heuvel. De eerste gang van de lunch, een tafel vol kaviaar en wijn, vond plaats in een duur hotel, de laatste gang in een helikopter. Indruk die de president achterliet bij de journalist: „Ontzettend energiek, intelligent en hij heeft sterke liberale opvattingen, maar hoe lang kan hij zo leven zonder prooi te vallen aan megalomanie?”

Zero tolerance

Roelofs kookt spaghetti met tomatensaus in het keukentje. „Ja, naast president was mijn man ook hoofdarchitect. Hij wilde per se dat het hoogste gebouw van de Kaukasus in Georgië zou staan. Dan trok ik weleens mijn wenkbrauwen op.” Als ze hem meeneemt naar Nederland, vindt hij het er maar saai, want er wordt zo weinig bijgebouwd.

Voelt ze zich niet verantwoordelijk voor het beleid van haar man? „Misschien heb ik in het begin wel gedacht dat ik meer invloed zou kunnen uitoefenen op hem, maar dat is uiteindelijk niet zo gebleken. Ik zei wel wat ik ervan vond, maar hij hield geen rekening met mijn kritiek. Hij dacht gewoon: nee, ik weet het beter, dit is mijn koers. De slagkracht van zijn regering was gigantisch dankzij de grote meerderheid die hij had in het parlement. Hij hoefde het maar te zeggen en het gebeurde. Zijn tactiek is om zo snel resultaat te laten zien dat mensen niet eens de kans hebben om te zeggen ‘ja maar’.”

Zelf richtte Roelofs zich op de gezondheidszorg. Westerse technieken, zoals de screening op borstkanker, haalde ze naar Georgië. De bestrijding van ziektes als HIV en tuberculose verbeterde, terminale gezinnen kregen toegang tot medicijnen tegen pijn. „Maar ja, ik had graag meer gedaan, ik was nog niet klaar.”

De problemen beginnen in het tweede deel van het presidentschap. Goed, de economie groeide jaarlijks met 5 tot 10 procent, er is eten, elektriciteit, en de criminaliteit en corruptie dalen razendsnel. Maar daar staat een keihard beleid tegenover. Zero tolerance. Wie zich niet aan de wet houdt, krijgt een hoge straf. Geen uitzondering. Tussen 2003 en 2010 verdrievoudigt het aantal mensen in de gevangenis. In 2012 is Georgië wereldwijd het land met de meeste gevangenen per inwoner, met uitzondering van de VS en Rwanda.

Roelofs krijgt brieven van familieleden van de gevangenen. Of zij niet wat kan doen, want hun familielid had alleen maar een boom gekapt op een plek waar het niet mocht omdat hij geld nodig had voor de dure operatie van zijn kind. „Ik kreeg het verhaal achter al die arrestaties. De prijs die de bevolking moest betalen voor veiligheid op straat en respect voor de wet, werd te hoog.”

Maar zero tolerance is zero tolerance, zegt haar man. Anders kapt die man de volgende keer het hele bos. „Ik snap het allemaal wel. Dit is zijn weg naar Rome, zijn tactiek. Maar als humanitair, als vrouw, als Nederlandse, dacht ik: pfff, dit beleid is toch wel heel hard.”

Macht is verslavend

Drie weken voor de verkiezingen in 2012 lekt er een filmpje uit over mishandelingen in Georgische gevangenissen. Saakasjvili verliest de verkiezingen en treedt ook daadwerkelijk af, zonder tegen te stribbelen. Dat is voor het eerst in de Georgische geschiedenis, een mijlpaal.

Maar het is een nederlaag. Vlak voor de verkiezing was Saakasjvili naar zijn vrouw gekomen. Of zij het niet wilde overnemen. Zij was nog altijd populair en bovendien zocht de bevolking een zachtere leiding. Dan kon Saakasjvili het daarna weer van haar overnemen. „Macht is verslavend, hij wilde het gewoon niet kwijt.”

Roelofs heeft nooit iets van de truc willen weten, zegt ze. „Politiek is een spel. Ik kan er al niet tegen als ik aan de zijlijn sta, wat moet het wel niet zijn als ik daar middenin sta? Het is ook niet iets dat je even gaat proberen. Je moet heel zeker zijn van jezelf.” Later voegt ze daaraan toe: „Ik ben toch niet die sterke vrouw die overal maar overheen stapt. Ik besef wel degelijk dat je door keuzes fouten kan maken en mensen onrecht kan aandoen.”

Het uitgestrekte Zeeuws-Vlaanderen is mooi, maar Georgië is nu haar land. Alleen is het leven er voor haar moeilijker geworden. Ze is er niet meer zo nodig, vinden sommige mensen met wie ze eerder samenwerkte. Tegen haar man lopen allerlei processen, net als tegen de meeste andere leden van zijn kabinet. Daardoor staat het appartement van Roelofs nu ook op een lijst met spullen die in beslag genomen worden. „Na alles wat ik voor het land heb gedaan”, zucht Roelofs. „Dat vind ik geen stijl.”

Op tafel liggen Engelse boeken over zorgbeleid. Roelofs (46) is aan het afstuderen aan een universiteit in Londen. Grotendeels thuisstudie, plus drie maanden onderzoek in Londen tussen de studenten. „Als je na je 35ste een kind krijgt, zoals ik, is het alsof je tien jaar teruggaat in de tijd. Met studeren word ik nu twintig jaar teruggegooid. Het houdt je jong.” Met haar master wil ze weer aan de slag in Georgië, ondanks de grimmige sfeer. Ze heeft plannen om een revalidatiecentrum voor gehandicapten op te zetten.

Samenwonen

En haar man? Ze zou ook opnieuw first lady kunnen worden, ditmaal van de Oekraïense provincie Odessa (2,5 miljoen inwoners), waar haar man sinds enkele maanden gouverneur is. „Hij kan zijn ei weer helemaal kwijt”, zegt Roelofs. „Met zijn politieke vrienden uit Georgië heeft hij een heel hervormingsteam opgezet. Maar ja, het is best wel een risico. Er zitten veel Russen in Odessa. Dat is gevaarlijk.”

Op dit moment kan Saakasjvili niet terug naar Georgië. Dus reist Roelofs met haar zoon af en toe naar Odessa. Ze hebben elkaar een paar weken geleden voor het laatst gezien. „Het is wel moeilijk zo op afstand, maar het kan nu niet anders. We kijken niet te ver vooruit.”

Zet dat de relatie niet onder druk? „We zijn nog altijd getrouwd. Ik wil niet naar Oekraïne. Ik heb nu eenmaal niks met de mensen van Odessa, maar met die van Georgië.”

Haar zoon zit nog in Georgië op school. Roelofs wil daar nu haar revalidatiecentrum opzetten. Dat gaat een jaar of twee duren, verwacht ze. En dan weer samenwonen? „Natuurlijk wil ik weer met hem samenwonen.”

Georgiërs kijken met veel interesse naar de oorlog in Oekraïne. Als de Russen daar doorbreken, komen ze misschien ook wel naar Georgië. Rustavi 2, een Georgische tv-zender die Saakasjvili nog altijd goed gezind is, is in de volksmond nu ‘Odessa 2’: in het nieuwsbulletin is steevast aandacht voor de verrichtingen van Misja.

Oekraïne als tussenstop om weer terug te keren in de Georgische politiek? „Ja, natuurlijk”, zegt Roelofs. „Daar draait zijn hele leven om. Hij is daar nog lang niet klaar. Toen hij vertrok als president zei hij: ik had eigenlijk nog tien jaar moeten hebben, want als je twintig jaar een bepaalde koers kunt uitzetten, heb je een hele generatie. Dat valt niet meer terug te draaien.”

Maar de tijd is nog niet rijp voor een terugkeer. Voorlopig zit zij binnen met zoon Nikoloz, en is hij buiten, in de oorlog in Oekraïne. <<