Kijken naar Amy

Aan de kritieken te zien voelen veel mensen zich ongemakkelijk bij de nieuwe documentaire over Amy Winehouse. Maar voel je niet schuldig, zegt Merlijn Kerkhof.

Het eerste shot uit Amy, de film over het korte leven van Amy Winehouse, hakt er genadeloos in. Het is een stukje uit een homevideo. We zien drie ketende meiden. Als laatste komt Winehouse in beeld. Ze is dan pas veertien, maar niemand die dat zou geloven als je de beelden er niet bij zou zien. Ze zingt met een zeldzame doorleefdheid. Zó goed. De kijker weet dat de zangeres dan al voorbij de helft van haar leven is. Amy Winehouse overleed in 2011 aan een alcoholvergiftiging. Ze werd maar 27.

Amy is de meest aangrijpende film die ik in tijden heb gezien. Het is een ijzingwekkende docu, geheel show don’t tell, niet te moraliserend. NRC-recensent Dana Linssen beloonde de film met vier ballen en noemde het werk van regisseur Asif Kapadia „fascinerend en onthutsend”.

Toch lijkt er een hoop niet te deugen. Columnisten en twitteraars hekelen het feit dat er veel uit privémateriaal wordt geput. Die filmpjes van Winehouse waren toch nooit bedoeld voor de bioscoop? We zouden ons voyeurs tonen, ramptoeristen zelfs als we naar de beelden van de aftakelende Winehouse kijken. Nog een klacht: die film gaat nauwelijks over haar muziek, haar kunst – schande!

Ook de schuldvraag die de film oproept is aanleiding voor debat. Veel gelezen conclusie: de media hebben haar dood op hun geweten.

Volgens mij verdienen deze zaken wat nuance. Sta me toe een paar van deze beweringen door te nemen.

1. Die film is niet ethisch verantwoord!

Iedereen heeft de beelden van een doorgesnoven of straalbezopen Winehouse allang gezien. Ook serieuze media berichtten tijdens haar leven uitvoerig over haar drank- en drugsgebruik: het was vooral de gammele zangeres die ze in haar laatste jaren was die aan ons opgedrongen werd, en waar veel mensen van smulden.

Dat regisseur Asif Kapadia gebruikmaakte van privévideo’s is alleen maar goed: ze functioneren als antidotum voor het dominante beeld van Amy als fulltime verslaafde. Ze maken het plaatje completer. Wat verder voor het gebruik van de privéfilmpjes pleit, is dat Winehouse zich daarin niet wezenlijk anders gedraagt dan wanneer ze door een professionele cameraploeg wordt gefilmd. Amy trok graag de aandacht, maar ze was geen actrice. Ze was echt – en misschien is dat wel wat ons het meest fascineert.

2. Die documentaire zou over haar muziek moeten gaan!

Het is heel correct om te zeggen dat we bij een kunstenaar moeten focussen op zijn kunst, niet op zijn levensloop. Maar in het geval van Winehouse kun je je afvragen of het verhaal van haar muziek het belangrijkste is dat moet worden verteld. Ze stond nog aan het begin van haar carrière, had pas twee cd’s gemaakt: zou je het uitsluitend over muziek hebben, dan zou het vooral zijn gegaan over de muziek die ze nog had móéten maken.

Trouwens, dat gebrek aan muziek in de film valt reuze mee. Al haar belangrijke nummers komen langs. Net als haar (autobiografische) teksten, die je niet zou begrijpen zonder kennis over haar levenswandel.

Kapadia houdt ons met zijn film een spiegel voor: Amy Winehouse stierf voor onze ogen, waarom wilden we daar zo graag naar kijken? Dat lijkt me nu relevanter dan het over haar vibrato, haar timing of haar liefde voor grootseptiemakkoorden te hebben.

3. Amy’s dood is de schuld van de media!

Nee, niet eens alleen de paparazzi, ook de consument moet zich achter de oren krabben. Neil McCormick stelde in The Telegraph dat we allemaal schuldig zijn aan Amy’s dood. De producent van de film, James Gay-Rees, zei in een NRC-interview met Coen van Zwol dat ze nog zou hebben geleefd als ze niet beroemd was geworden.

Natuurlijk voel ik diezelfde walging als ik zie hoe Winehouse door camera’s wordt getorpedeerd, maar we moeten ons niet door het flitslicht laten verblinden. Wat de film duidelijk maakt, is dat Winehouse een zelfdestructieve persoonlijkheid had – en die openbaarde zich lang voor ze beroemd werd. Ze ontwikkelde boulimia als puber na een moeilijke jeugd, ze was al voor haar grote doorbraak alcoholverslaafd. De man die haar aan de harddrugs hielp, haar parasiterende vriend Blake Fielder-Civil, ontmoette ze voor ze een wereldster werd (haar doorbraakalbum Back to Black gaat over die relatie). Hulp wees ze op cruciale momenten af.

Winehouse was iemand die zichzelf niet in de hand had, zoals er zo veel mensen zijn die zichzelf niet in de hand hebben. Het verschil is dat Winehouse’ ondergang van minuut tot minuut is vastgelegd. En dat bijna iedereen haar ondergang wilde zien, terwijl we wegkijken van de drugsverslaafden op straat.