De rivier is een rechtspersoon

In vroeger tijden werd er wel eens een varken of een boom voor het gerecht gedaagd. Volgens de Nederlandse campagnemakers Joost Janmaat en Thijs Middeldorp moeten dieren en dingen nu weer rechtspersonen worden. Ditmaal niet om te worden aangeklaagd maar om aan te klagen, of in ieder geval om mee te praten over beslissingen die hun net zo goed aangaan als mensen. De verandering van het klimaat, milieuvervuiling, het zijn zaken die door de mens veroorzaakt worden maar niet alleen op hen invloed hebben. Misschien helpt het om de wereld eens vanuit het perspectief van een ijsbeer of een eiland te zien.

Janmaat en Middeldorp zijn daarom bezig met het oprichten van een ‘parlement der dingen’, een parlement waarin niet alleen mensen, maar ook varkens, bomen, rivieren en oceanen zitting kunnen hebben. Janmaat (1977) en Middeldorp (1978) hebben als cultureel productiehuis en campagnebureau Partizan Publik vanuit hun kantoor in Amsterdam Noord al veel ervaring met verrassende perspectieven. Voor het VU-ziekenhuis maakten ze een poli voor liefdesverdriet, ze stelden een autowrak uit Irak op het Leidseplein ten toon en bedachten de Vrijheidsmaaltijden en de Pontenbrug over het IJ voor het Amsterdamse 4 en 5 mei comité. Nu vragen ze zich af of er met behulp van dieren en dingen een cultuuromslag bereikt kan worden. Zet de verbeelding in om de aarde te redden.

Oprichtingsvergadering

„Het onderscheid tussen natuur en cultuur is onnozel geworden,” zegt Janmaat in navolging van de Franse filosoof Bruno Latour, een van hun inspirators. Van hem is de term ‘parlement der dingen’ afkomstig. Maar wat bij Latour een gedachte is, maken Janmaat en Middeldorp nu zo concreet mogelijk. Op 24 september is de oprichtingsvergadering van het nieuwe parlement, in de Amsterdamse dierentuin Artis. Hoeveel leden het gaat hebben is nog onduidelijk. „Democratie is een uitvinding waar steeds meer mensen aan zijn gaan meedoen. Eerst mochten alleen rijke mannen stemmen, toen ook arbeiders en vrouwen. Pas sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben we de universele rechten van de mens”, zegt Janmaat. „Universele mensenrechten zullen universele levensrechten worden.” Ook dieren en planten kunnen zich gaan emanciperen.

Het gebeurt hier en daar al: een orang-oetan werd onlangs door een Argentijns gerechtshof tot ‘niet-menselijk persoon’ verklaard. „En in Nieuw-Zeeland is onlangs een rivier, de Whanganui, een rechtspersoon geworden’’, vertelt Middeldorp. „Ik ga binnenkort naar Nieuw Zeeland om te kijken wat dat oplevert.” Bedrijven en landen worden voor de wet al lang als personen gezien, dus helemaal nieuw is het niet. Maar het gebeurt nu voor een nieuw soort dingen, en opnieuw voor dieren. Janmaat haalt de familiebanden aan: „Wij delen 97 procent van ons DNA met een boom. Dat is toch een soort neefje. Vroeger kon je mensen zien als bezit, nu vinden we dat absurd. Wat zullen we over 100 jaar absurd vinden? De manier waarop wij dieren behandelen en de aarde vervuilen?”

Dieren en dingen kunnen niet praten. Dat zagen Middeldorp en Janmaat niet als een onoverkomelijk probleem. „Kleine kinderen kunnen ook niet praten, maar ze hebben wel rechten.” Net als kinderen krijgen de dieren en de dingen in de visie van Partizan Publik voogden, volwassen mensen die namens hen het woord kunnen voeren. Om die voogden te vinden, schreven Janmaat en Middeldorp een wedstrijd uit. Iedereen kan zich aanmelden als voogd door namens een dier, plant of ding een verhaal van 500 woorden te schrijven. Om potentiële voogden op weg te helpen, vroegen ze vast een aantal schrijvers zich ergens over te ontfermen. Hanna Bervoets koos voor de mier, Miek Zwamborn vertegenwoordigt het zeewier.

„Het parlement en de schrijfwedstrijd zijn vooral een oproep tot empathie, een soort poëtische vorm van activisme”, zeggen Janmaat en Middeldorp. Dat activisme moet een omslag in het denken bewerkstelligen en uiteindelijk tot een mentaliteitsverandering leiden. Wie schrijft de Max Havelaar tegen de milieuvervuiling, De hut van Oom Tom van de bio-emancipatie? „De twee manieren waarop nu meestal over klimaatverandering wordt gepraat, angst voor een Apocalyps – het is 5 voor 12, het is 1 voor 12, of juist optimisme over technologische vooruitgang, leiden daar niet naar toe. Er moeten beter scenario’s te verzinnen zijn.”

Janmaat en Middeldorp nemen als uitgangspunt dat elke soort, elk ding, er over 250 jaar nog wil zijn. Werkt dat geen conservatisme in de hand? Is blijven bestaan altijd goed? Kunnen wij wel voor de dingen spreken. Zijn die voogden niet bevoogdend? „Dat moeten we nou juist met de dieren en de dingen gaan bespreken”, zegt Middeldorp. Het parlement in wording is vooral een plaats voor het uitwisselen van ideeën. Geen echt parlement. Maar Middeldorp ziet niet in waarom in de toekomst volksvertegenwoordigingen tot mensen beperkt moeten blijven. „Een parlement met 150 zetels voor mensen en dan nog 20 of 30 erbij voor de anderen.”

Er zijn nu tachtig inzendingen binnen. Populaire dingen zijn vooral waterig: veel mensen werpen zich op als voogd van oceanen, rivieren en zelfs een gletsjer. Maar mensen hebben zich ook al verplaatst in een boom, een vis, een leeuw en een vulkaan. Zie ze zitten naast Pechtold en Samsom, Roemer en Wilders. De verbeelding aan de macht.