Een beschamend dobbelspel

De onbetrouwbare verteller is in thrillers traditioneel een geliefd literair instrument maar recent duiken ze wel erg vaak op. Hoe ze misleidende informatie doorspelen of cruciale achterhouden, is soms irritant (De ijstweeling) en soms elegant (Het meisje in de trein). In Zwart krijt, het debuut van Christopher J. Yates, lijkt diens doel de meest onbetrouwbare verteller te scheppen die technisch haalbaar is. Dat levert een wonderlijk spel met de lezer op.

Zes studenten in Oxford vormen in 1990 een hechte vriendenclub. De Amerikaanse boerenzoon Chad, de doemdenkende dichteres Cassandra, de clown Jack, de nerd Mark, mijnwerkersdochter Emilia en hun extraverte leider Jolyon. In Zwart krijt zal deze groep bevangen raken door interne spanningen en tenslotte imploderen. Associaties met De verborgen geschiedenis liggen voor de hand, maar de belangrijkste splijtzwam binnen deze groep is anders dan bij Donna Tartt: een spel.

De zes ontwierpen het zelf. Het is een combinatie van dobbelspel en kaartspel en de verliezer van elke ronde moet een ‘consequentie’ uitvoeren: het over jezelf afroepen van een publieke vernedering.

Het begint onschuldig; tijdens hoorcollege heel hard vragen of je mag poepen, op straat breakdansen terwijl je daar niets van kan. Maar doordat er veel geld is gemoeid met winnen en verliezen, worden de consequenties die de zes spelers voor elkaar verzinnen steeds afschuwelijker. De schimmige externe sponsoren van het spel, waarvan het bestaan alleen aan spelers en sponsoren bekend is, dwingen de spelers bovendien dóór te spelen. De sociale en fysieke escalaties beginnen ook voor de lezer ongemakkelijk te worden.

Een van de spelers vertelt ons dit verhaal door het in New York in 2004 in te tikken op een laptop. De verteller blijkt, zoals hij (of zij) ruiterlijk toegeeft en betreurt, liederlijk onbetrouwbaar want hij is inmiddels een kluizenaar met zware psychische klachten. Wat er waar is van het getik op de laptop wordt steeds onduidelijker. Yates verzint vele manieren om de betrouwbaarheid van verteller en vertelling aan het wankelen te brengen – er is in zekere zin zelfs sprake van een onbetrouwbare lezer – en speelt zo zijn eigen, beurtelings vermakelijke en irritante spel.

Zwart krijt is een ongebruikelijke puzzel en een spannende ook: in 2004 kent het spel nog steeds geen winnaar en de deadline van de sponsoren nadert.