Viagra voor vrouwen? Die bijsluiter ontneemt je wel weer alle lust

In de VS is dinsdag het middel flibanserin officieel goedgekeurd: een pil die bij vrouwen seksuele lust moet opwekken. Er zijn nogal wat bezwaren tegen deze ‘lustpil’. Maatschappelijke overwegingen lijken belangrijker te zijn geweest dan medische argumenten.

1 Is flibanserin de viagra voor vrouwen?

Nee! Hoewel de fabrikant graag een link legt met de succesvolle erectiepil voor mannen, gaat die vergelijking mank. Viagra stimuleert de doorbloeding van de penis, waardoor het krijgen van een erectie makkelijker wordt, maar viagra geeft geen seksuele opwinding. Flibanserin werkt niet op de geslachtorganen, maar verandert iets in de werking van de hersenen.

2 Wat dan?

Flibanserin verandert de balans van zogeheten neurotransmitters (boodschapperstoffen) in bepaalde hersengebieden. De stof stimuleert de dopamine- en noradrenaline-afgifte in de hersenen en verlaagt de concentratie van serotonine in het brein. Wat dat betekent: dopamine prikkelt de beloningscentra en noradrenaline versterkt de aandacht in stressvolle omstandigheden; minder serotonine geeft de drang verzadiging van de behoeften te zoeken.

De pil met een werkzame dosis van 100 milligram moet dagelijks voor het slapen gaan geslikt worden. Het duurt enige weken voordat vrouwen er iets van kunnen merken.

3 Hoe is het middel ontdekt?

Flibanserin werd oorspronkelijk ontwikkeld als middel tegen depressie door het Duitse farmaceutische bedrijf Boehringer Ingelheim. In klinische studies bleek het niet erg effectief als antidepressivum, maar vrouwen die aan het onderzoek deelnamen, rapporteerden wel dat zij meer zin hadden in seks. Boehringer Ingelheim verlegde toen de bakens en testte het middel als lustverbeteraar voor vrouwen. Maar flibanserin haalde in 2010 de eindstreep niet; de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA (Food en Drug Administration), die beslist of een medicijn in Amerika verkocht mag worden, oordeelde dat het effect te klein was ten opzichte van placebo.

Boehringer verkocht de rechten aan het Amerikaanse bedrijf Sprout Pharmaceuticals. De FDA wees in 2013 een toelatingsaanvraag gesteund door nieuw aanvullend onderzoek van Sprout weer af. Maar het bedrijf liet het er niet bij zitten en diende het dossier voor een derde keer in. Ditmaal gaf de FDA, onder voorwaarden, wel groen licht. Sprout Pharmaceuticals wil het middel op 17 oktober onder de merknaam Addyi introduceren op de Amerikaanse markt.

4 En, werkt het?

Dat is de grote vraag. Uit onderzoek, betaald door Boehringer Ingelheim, kwam naar voren dat 1 op de 10 vrouwen aan verminderde lust (Hypoactive Sexual Desire Disorder, HSDD) zou lijden. Maar dat getal is discutabel. HSDD is als psychiatrische aandoening opgenomen in het handboek voor psychiatrische stoornissen DSM.

De producent heeft de pil getest bij 11.000 vrouwen. In de hoorzittingen van de FDA kwamen een paar vrouwen uit het onderzoek met lovende woorden, ze hadden hun huwelijk weer terug, zeiden ze. In een artikel in Time vertelt een van hen: „Twee weken na het begin van het onderzoek sms’te ik Ben [haar echtgenoot, red.], midden op de dag, toen ik besefte dat ik zin in seks had [...]. Ik was weer mijn normale zelf.”

Uit de klinische testen bleek overigens dat slechts 1 op de 10 vrouwen een beetje baat bij het middel heeft, en het placebo-effect was groot: ook vrouwen die een neppil gebruikten rapporteerden iets vaker bevredigende seks.

Er valt ook nogal wat af te dingen op het onderzoeksdossier zelf. Zo is de werkzaamheid van het middel alleen beoordeeld door middel van de subjectieve waarneming van de deelneemsters zelf.

5 Maar baat het niet dan...

Nou, nee, flibanserin kan ernstige bijwerkingen hebben. Eén op de vijf vrouwen die het middel in experimentele studies slikten, bleek er in meer of mindere mate last van te hebben. Het middel veroorzaakt soms een gevaarlijke daling van de bloeddruk, waardoor de gebruiksters suf of duizelig werden en soms zelfs flauwvielen. Deze verschijnselen worden nog eens versterkt door het drinken van alcohol en het gelijktijdig slikken van de anticonceptiepil. Vanwege deze bijverschijnselen adviseert de fabrikant om het middel voor het slapengaan in te nemen.

6 Waarom is de pil nu dan toch goedgekeurd?

Aan het medicijn is niets veranderd na eerdere afwijzingen, aan de omstandigheden wel. Er komen strengere restricties voor patiënt en fabrikant (je mag er geen alcohol bij drinken, de eerste 18 maanden mag geen reclame worden gemaakt). Maar vooral lijkt het erop dat de FDA gehoor heeft gegeven aan het steeds luidere geluid van de voorstanders, die het onverteerbaar vonden dat de FDA sinds 1998 26 sekspillen voor mannen goedkeurde, en niet één voor vrouwen.

De stemming sloeg om in 2013, toen de adviescommissie van de FDA voor de tweede keer tegen had gestemd. In oktober 2014 begon fabrikant Sprout met de campagne Even the Score. 26 organisaties, van een vroedvrouwenclub tot de Black Women’s Health Imperative, en een aantal congresleden schaarden zich achter de lobby. De argumenten: vrouwen met HSDD hebben behoefte aan dit medicijn om hun relatie te bestendigen en hun gezin te kunnen laten groeien, vrouwen hebben evenveel recht op seksuele gezondheidszorg als mannen. En hoezo gevaarlijk? Aan viagra kleven ook risico’s, maar dat is toch ook goedgekeurd?

Bij hoorzittingen van de FDA kwamen vrouwen aan het woord die onder luid gejuich van de tribune smeekten om een medicijn – hun reiskosten werden vergoed door Sprout. De uitslag van de laatste stemming in juni: 18 voor, 6 tegen. Dit positieve advies van de commissie maakte de weg vrij voor het besluit om flibanserin toe te laten in Amerika.

7 1-0 voor de feministen dus?

Voor sommige feministen. Want andere vrouwenorganisaties en artsen zeggen: vrouwenrechten worden hier misbruikt om een slecht medicijn goedgekeurd te krijgen. Eén tegenstemmer in de commissie zei: vrouwen verdienen beter. En bovendien maken de voorstanders volgens hen een denkfout: seksuele opwinding komt niet vanzelf en kan dus ook niet zomaar door een pil worden opgewekt. Er zijn prikkels nodig die de belofte van leuke seks in zich dragen, en een bedpartner die daar zijn best voor doet. Zoals hoogleraar seksuologie Ellen Laan eerder in deze krant schreef: „Deze pil voert vrouwen terug naar de tijd waarin seks een huwelijkse plicht was: vrouwen die geen zin hebben, moeten maar een sekspil slikken. Doen ze dat niet, tsja, dan heeft hij toch het recht om vreemd te gaan?”

In juli schreef zij de FDA een brief tegen de goedkeuring van flibanserin, ondertekend door tientallen Nederlandse en Belgische seksuologen.

Van de beloofde restricties verwacht Ellen Laan weinig. Wie controleert straks of vrouwen er niet bij drinken? En wat is een doktersrecept waard in een tijd waarin iedere denkbare pil via het illegale circuit op internet verkrijgbaar is?

8 Werd er ook niet gewerkt aan een Nederlandse lustpil voor vrouwen?

Ja, door Emotional Brain in Almere. Een woordvoerder van het Nederlandse bedrijf zegt blij te zijn dat flibanserin goedkeuring heeft gekregen. Maar hij benadrukt dat Emotional Brain zijn eigen weg bewandelt en hij wil daarom niet al te veel ingaan op wat de concurrentie doet. Toch laat hij zich ontvallen: „Wij denken dat wij een beter product hebben, met minder problemen dan flibanserin.” Emotional Brain ontwikkelt de lustpil Lybrido die twee werkzame stoffen bevat: testosteron en sildenafil (de werkzame stof uit Viagra). Testosteron versterkt het seksueel verlangen en sildenafil versterkt de doorbloeding van de vrouwelijke geslachtsorganen. Emotional Brain heeft nog een tweede lustpil in ontwikkeling, Lybridos, een combinatie van testosteron en het angstonderdrukkende middel buspiron. Het verschil met flibanserin is dat vrouwen de pil alleen hoeven te slikken als zij seks willen. Het onderzoek naar de middelen is nog niet afgerond, maar het bedrijf rekent erop dat ze het registratiedossier spoedig kan inleveren bij de FDA. Als die goedkeuring geeft, kunnen ze volgend jaar op de markt komen.

9 Komt de nieuwe Amerikaanse pil ook op de Nederlandse markt?

Nee, voorlopig nog niet. Voordat een middel in Nederland officieel op de markt komt, is ook nog toestemming nodig van de Europese autoriteit. Sprout heeft in Europa nog geen aanvraag gedaan voor toelating. Als het middel in de VS een succes blijkt, zal de fabrikant dat wel overwegen. De vrees bestaat wel dat het middel illegaal via internet zou kunnen worden verkocht aan klanten in landen waar het nog niet is geregistreerd.

10 Zijn er alternatieven voor vrouwen met seksuele lustproblemen?

Behalve therapie? Geen, is het simpelste antwoord. Dat wil zeggen: er is behalve flibanserin nog geen enkel middel voor deze indicatie geregistreerd. Er zijn vrouwen die testosteronpleisters of -gel gebruiken, maar in klinische onderzoeken is de werkzaamheid daarvan nooit goed aangetoond. Viagra verhoogt net als bij mannen ook bij vrouwen de doorbloeding van de geslachtsdelen, maar bij vrouwen ontbreekt dan toch vaak de seksuele opwinding. Om die reden beëindigde fabrikant Pfizer in 2008 het onderzoek naar viagra als lustpil voor vrouwen.