De Theems, bijna 300 kilometer historie

De Theems belichaamt de ontwikkeling van Engeland. Van een lieflijke rivier die meandert door het decor van Britse whodunits naar doorvoerroute voor zeecontainers.

Het is het vroege voorjaar als ik dauw trap in een weiland in Gloucestershire, op zoek naar de bron van de Theems. „Je bent een van de eersten dit jaar”, zegt de boer over wiens land ik loop. Niets doet hier denken aan die machtige rivier die bijna driehonderd kilometer stroomafwaarts door het hart van Londen stroomt. Hier is de Theems een hoopje stenen en een wegwijzer.

Tussen bron en monding meandert de geschiedenis, cultuur en literatuur van Engeland. Romeinen en Saksen vestigden zich langs de rivier. Henry VIII, en William en Mary bouwden hun paleizen aan haar oevers. Schrijver Charles Dickens, Arts & Crafts-ontwerper William Morris, en schilder J.M.W. Turner vonden er hun inspiratie. Londen dankt er zijn oorsprong en economische bloei aan, Canary Wharf, in de negentiende eeuw de drukste haven ter wereld, is nu het speelterrein van de financiële sector. En lang voor de Theems de hoofdstad bereikt, stroomt zij door het Engeland dat we kennen uit boeken en van tv. Met Miss Marple-cottages met klimrozen en rieten daken, Midsomer Murder-dorpjes, en de pubs van inspecteur Morse.

Vanaf de bron slingert zich een platgetrapt kippenpaadje door weilanden richting Lechlade, ruim 37 kilometer lopen verder. Volgens sommigen begint de Theems daar pas echt. De rivier is tot dan niet meer dan een beekje, bij Lechlade wordt zij bevaarbaar en staat de eerste van 45 sluizen.

Niet dat de rivier daarna een toonbeeld van bedrijvigheid is. Uren volg ik haar met alleen het geluid van het water, gakkende ganzen, vogels en de ruisende wind als metgezel. Ergens springen wat jongens van een houten brug zo de rivier in, het water is hier helder en schoon. Af en toe pruttelt er een narrowboat langs, de kleine smalle schepen die in de negentiende eeuw kolen en goederen over de kanalen van zuid naar noord brachten, en de Theems met de zware industrie in de Midlands verbonden.

De moerbeiboom van William Morris

Het landschap is sinds die tijd nauwelijks veranderd, zo blijkt vanuit de studio van William Morris (1834-1896) in Kelmscott Manor. Het lijkt nog altijd op zijn tekeningen. Veel van zijn werk – terug te vinden op typische Engels behang en kussenovertrekken – werd geïnspireerd door de natuur die hij zag. In de tuin staat nog altijd de moerbeiboom waar zijn bekendste motief op is gebaseerd.

Drukte kondigt zich aan met hondenpoepvuilnisbakken en bankjes met opschrift. ‘Ter nagedachtenis aan Edward, die altijd zo van het water genoot’. Of uit het kinderboek De Wind in de Wilgen, van Kenneth Grahame, die zelf aan de Theems woonde en wiens personages Rat en Mol niets liever deden dan spelen op de rivier: ‘Toen hij uiteindelijk moe was, ging hij zitten, terwijl de rivier nog kabbelde, een babbelende reeks van de beste verhalen ter wereld, komend uit het hart van de aarde en uiteindelijk verteld aan de onverzadigbare zee’.

Minder poëtisch is het stacaravanpark bij Bablock Hythe, ooit een Romeinse oversteekplaats. Maar iets verder wint de charme het weer: de tolbrug bij Eynsham, een van de nog twee private bruggen in Engeland. Voetgangers mogen gratis oversteken, met een auto kost het je 5 pence (7 eurocent). Volgens de gemeente rijden er 10.000 auto’s per dag over de brug – een aardig inkomen voor de eigenaar, die daar geen belasting over hoeft te betalen. Dorpelingen zouden de tol graag willen afschaffen, vertelt men in de pub waar ik logeer. Het Lagerhuislid voor Eynsham, David Cameron, heeft zich vooralsnog niet uitgesproken over de kwestie.

Midsomer murders

Zo zijn er meer verrassingen: tientallen ‘pillboxes’, betonnen bunkers die in 1940 ver landinwaarts werden gebouwd als verdedigingslinie. Het graf van Eric Arthur Blair, de echte naam van George Orwell, schrijver van 1984, in Sutton Courtenay (waar ook de liberale premier Herbert Henry Asquith ligt begraven). Het graf van Agatha Christie in Cholsey, nabij Wallingford, waar ze de lokale toneelgroep leidde en dat te herkennen is als Market Basing uit de Poirot-detective Dumb Witness. Of voor de kijkers van de televisieserie Midsomer Murders als Causton.

Fans van die serie zullen Dorchester-on-Thames helemaal kunnen thuisbrengen: de abdij (uit 1170), de pubs, de dorpswinkel/postkantoor en een aantal huizen zijn voor de serie gebruikt. Zoals rondom Oxford doet alles denken aan de Inspecteur Morse-boeken van Colin Dexter. Eerst stroomt de Theems langs Wytham Woods, geliefde vindplaats van lichamen, dan langs The Trout Inn, een van de favoriete pubs van Morse.

Iets verderop staat de ruïne van Godstow Abbey, waar Charles Dodgson (Lewis Carroll) inging op het verzoek van Alice Liddell om „een verhaaltje te vertellen”: Alice in Wonderland.

Na Oxford maken de pruttelende narrowboats plaats voor kleine jachten. De huizen langs de oever worden groter en groter. Maar aan een van oudsher geldend recht van overpad kan zelfs de rijkste landeigenaar niets doen. Bij Aston loopt het voetpad langs de Theems niet alleen dwars door het hertenpark van een Zwitserse miljonair, maar ook nog eens vlak onder zijn tuin. Borden met ‘verboden toegang’ en ‘blijf op het voetpad’ zie ik vaker op wandeltochten. Dit is de eerste keer dat ik door bewakingscamera’s word gevolgd en als het ik terrein verlaat staande wordt gehouden door een bewaker – vriendelijk, dat wel.

De Zwitser heeft overigens niet eens het duurste huis aan de rivier. Een Rus kocht voor 140 miljoen pond (bijna 200 miljoen euro) een pand bij Henley-on-Thames, waar de jaarlijkse regatta wordt gehouden. De grote huizen worden wel af en toe afgewisseld met stacaravanparken en kleine cottages. Ook zonder miljoenen kun je zicht op de Theems hebben.

Sommige landgoederen zijn bovendien in handen van de National Trust, de Britse monumentenzorg, en dus toegankelijk voor het publiek. Zoals de tuinen van Cliveden, dat vooral bekend is als de plek waar in 1961 de affaire tussen de Britse minister van Defensie John Profumo en callgirl Christine Keeler begon. Zij had tegelijkertijd een relatie met de militaire attaché van de Sovjet-Unie. De Profumo-affaire werd een groot schandaal.

De koninklijke Theems

Stroomafwaarts begint de koninklijke Theems, met Windsor Castle en Hampton Court. Het is een wandeling terug in de tijd, van Elizabeth II naar haar verre voorganger Henry VII. Langs Runnymede waar koning Jan Zonder Land in 1215 de Magna Carta bezegelde, waarmee de absolute macht van Engelse vorsten werd ingeperkt, en Staines, waar drie eeuwen later de humanist Thomas More werd veroordeeld tot opsluiting in de Tower of London toen hij weigerde de scheiding van Henry VIII met Catharina van Aragon – en daarmee de scheiding met Rome – te erkennen. Op het jaagpad merk je overigens weinig van die boeiende geschiedenis.

Na Hampton Court, bij de sluis van Teddington, wordt de pastorale zoetwater-Theems een wijde getijdenrivier. Je ziet het aan de roeiers. De studenten van Oxford, en de roeiers van jongensscholen Eton en Reading Blue Coat – met boothuizen aan de rivier – leken zich soepel over het water te bewegen. Hier wordt gezwoegd.

De Londense Theems is ook beduidend viezer. Al is zij al lang niet meer dat „dodelijke dodelijke riool” dat Charles Dickens beschreef in Little Dorrit. De rivier speelde een belangrijke rol voor de negentiende eeuwse schrijver: Our Mutual Friend begint met een lijk dat bij Southwark Bridge wordt opgevist, Pip ontmoet in Great Expectations de dief Magwitch op het Hoo-schiereiland bij de monding bij zee.

Stormvloedkering

Vanaf Vauxhall voert de Theems langs bekend Londen: de Houses of Parliament, Big Ben, de South Bank, Tate Britain en Tate Modern, Shakespeare’s Globe en de Shard. Door de vele bochten in de rivier lijkt deze wolkenkrabber soms aan de noordkant van de rivier te liggen, je loopt een bocht om en – inderdaad – hij staat op zuid.

Na Greenwich komt de Thames Barrier in zicht, de stormvloedkering die Londen moet beschermen en na de Watersnoodramp van 1953 werd gebouwd. Die was aan deze kant van de Noordzee minder dodelijk en aangrijpend, maar deed de Londenaren wel beseffen dat de rivier kon stijgen. Al overstroomde de Theems vorig jaar vooral door de hevige regenval. En viel zelfs die overstroming mee: bij Shillingford, ten zuiden van Oxford, geeft een meetlat op een huis een waterstand van ruim twee meter aan in 1809.

De zeewind en golven komen pas na Woolwich. Hier is de rivier infrastructuur, een doorvoerroute, met aan haar oevers hijskranen, zeecontainers, een vuilstort en metaalbewerkers. Ze worden op Hoo even onderbroken door prachtige zoutmoerassen. Maar dan volgt een enorme drecht, een militair oefenterrein en aan de horizon een energiecentrale en olieopslagtanks. Van het lieflijke van de Theems in de Cotswolds is hier weinig meer over.