Koerdische sterke man heerst onbedreigd

Zijn termijn als president van de Iraakse Koerden was al eens verlengd. Ook nu vertrekt hij niet.

President Barzani van Iraaks-Koerdistan. In december was hij in Sinjar, nadat zijn peshmergastrijders de stad hadden heroverd op IS. Foto Zana Ahmed/AP

Het parlement van Iraaks-Koerdistan sprak in 2005 bij wet af dat de president van de autonome regio maximaal twee termijnen van vier jaar zou krijgen. Maar Masoud Barzani staat boven de wet. Het parlement schond in 2013 zijn eigen afspraak en verlengde Barzani’s termijn met twee jaar. Vandaag zijn die twee jaar ook alweer voorbij.

„Autoritair of democratisch, Koerdistan op tweesprong”, schreef The Kurdistan Tribune in juni. Hoewel oppositiepartijen lang hebben tegengestribbeld, was allang duidelijk dat Barzani (geboren 1946) zal aanblijven, linksom of rechtsom. Zijn Koerdische Democratische Partij (KDP) meldde vorige week kortweg dat Barzani hoe dan ook aan de macht blijft.

Barzani is een zeer belangrijke bondgenoot van het Westen in de strijd tegen de extremisten van IS. Zijn peshmerga stuitten een jaar geleden de jihadisten die de Iraakse miljoenenstad Mosul hadden veroverd en verder oprukten. De westerse vrienden leveren hem graag de wapens die hij nodig heeft en trainen zijn troepen. Zijn Iraaks-Koerdistan wordt daarbij vaak als voorbeeld gegeven van een democratie in het Midden-Oosten die werkt. Maar dergelijke claims gaan maar ten dele op, getuige de huidige controverse rond Barzani’s presidentschap. Zijn vele tegenstanders zien hem en zijn clan eerder als een familiedictatuur in wording.

De Barzani-clan ís Koerdistan, hoewel ze van tijd tot tijd ook felle concurrentie hebben gehad. Masouds vader, Mustafa Barzani (1903-1979), staat bekend als de ‘vader’ van het moderne Koerdistan. Hij leverde zijn hele leven strijd tegen de legers van Irak, Turkije en Iran. In 1945 werd hij minister van Defensie in de kortstondige Republiek Koerdistan in het Iraanse gebied Mahabad, dat toen onder Sovjet-controle stond. Toen de Sovjet-troepen zich in 1946 terugtrokken (conform het akkoord van Jalta), maakte het Iraanse leger korte metten met de republiek, de enige Koerdische staat die er tot dusverre is geweest. Het onafhankelijke Koerdistan van het verdrag van Sèvres (1920) zag nooit het daglicht.

Tot dusverre, want Mustafa’s zoon, geboren in Mahabad, heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij de Koerdische droom van een eigen staat wil verwezenlijken. „Ik weet niet of het volgend jaar wordt, of wanneer, maar het onafhankelijke Koerdistan komt eraan”, zei hij in mei. „Het zal gebeuren wanneer de veiligheidssituatie is opgelost.”

Iraaks-Koerdistan komt heel dichtbij die onafhankelijke staat: het heeft zijn strijdkrachten (de peshmerga), zijn olie-export en zijn eigen buitenlandse politiek. Maar is het een voorbeeldstaat voor het Midden-Oosten?

Paradoxaal genoeg lag het begin ervan bij het neerslaan van een Koerdische opstand door Saddam Hussein in 1991. Om een nieuwe genocide te voorkomen haastten de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië zich een „veilige haven” in Noord-Irak te garanderen, waar de Koerden de facto onafhankelijk waren. Maar toen begon ook een jarenlange burgeroorlog in Koerdistan, tot 1998, tussen Barzani’s KDP van Barzani en de Patriottische Unie Koerdistan (PUK) van zijn rivaal Jalal Talabani. Barzani ging in 1996 zo ver dat hij de hulp inriep van Saddam om de PUK uit Sulaymaniyah te verdrijven.

Nu is het autonome Iraaks-Koerdische gebied feitelijk opgedeeld tussen de twee rivaliserende partijen. In het Koerdische parlement, dat theoretisch die grenzen overschrijdt, is de KDP de grootste en verliest met name de PUK terrein aan nieuwkomers: voorop de partij Gorran (Verandering), maar ook fundamentalisten. Gorran trekt jongeren die in opstand komen tegen de corruptie en het traditionele patronagesysteem waaronder werk en studieplaatsen afhangen van steun voor de Barzani- dan wel de Talabani-clan. De Barzani’s en Talabani’s hebben de hoogste banen vast in handen.

Een voorbeeld? Barzani’s neef Nechirvan Barzani is premier van IraaksKoerdistan. Masouds oudste zoon, Masrour, is chef van de inlichtingendienst. Een andere zoon, Mansour, is generaal in de peshmerga, de Koerdische strijdkrachten. Masouds broer Wajy is commandant van de speciale eenheden. Mevrouw Talabani domineert in PUK-gebied de media.

Of het onafhankelijke Koerdistan er echt zal komen, blijft de vraag. Want Barzani weet dat hij misschien wel van Bagdad afscheid kan nemen als dat verder in de problemen komt, maar dat Turkije er ook nog is. Barzani heeft de afgelopen jaren heel warme economische betrekkingen opgebouwd met Turkije: dat vormt de weg naar buiten voor de olie uit Koerdistan, dat geheel door land wordt omsloten. Nu het Turkse leger de Turks-Koerdische PKK weer bestookt in haar schuilplaatsen in Iraaks-Koerdistan, heeft de conservatieve Barzani afstand genomen van de socialistische PKK. Hij heeft Turkije immers nodig. Maar Ankara zal een Koerdische staat nooit toestaan, ook niet onder zijn vriend Barzani, en hij weet dat Turkije bij machte en bereid is om zijn Koerdistan economisch te wurgen.