Ook in de provincies houdt het Kremlin de oppositie kort

De oppositie tegen president Poetin heeft vooralsnog bescheiden ambities: meedoen is belangrijker dan winnen. Maar zelfs meedoen is een hels karwei.

Campagna van Parnas in Kostroma. Boven: leider Aleksej Navalny tussen kiezers. Linksonder: met lokale lijsttrekkers Ilja Jasjin (links) en Leonid Volkov (Novosibirsk). Foto’s Pelagia Belyakova

Als de rechter het vonnis heeft voorgelezen, klinkt er zacht rumoer in de rechtszaal. „Onrecht!” „Schande!” Campagneleider Andrej Pivovarov van de Russische oppositiepartij Parnas, die al drie weken in hechtenis zit wegens computervredebreuk, komt voorlopig niet vrij. Maar voor de meeste leden van Parnas komt het vonnis niet als een verrassing.

Eenmaal buiten overheerst gelatenheid. Svetlana Stefanisjina is nog het meest verontwaardigd. Het gerecht in Kostroma stond niet bekend als corrupt, vertelt de lokale advocaat van Parnas boos. De rechter had een goede naam. Nu lijkt alles ineens anders. „Ik dacht dat we eerlijke rechtspraak hadden hier”, snuift ze. „Maar deze zaak is duidelijk politiek gemotiveerd.”

Andrej Pivovarov had een afspraak met een politieambtenaar in Kostroma. De campagneleider wilde met hem de handtekeningen controleren die zijn medewerkers hadden verzameld om deel te kunnen nemen aan de lokale verkiezingen volgende maand. Agent Nikanorov wilde wel helpen.

Maar toen de twee mannen hadden plaatsgenomen achter de computer van de burgerlijke stand, stormden andere agenten het kantoortje binnen en werden ze allebei gearresteerd. Waarom? Het Russische wetboek van strafrecht verbiedt het ‘vernietigen’, ‘muteren’ of ‘kopiëren’ van vertrouwelijke computerbestanden. In het geval van Pivovarov, zo heeft de verdediging naar voren gebracht, kan daar geen sprake van zijn. Toch blijft hij vastzitten.

Welkom in Kostroma, op de hoge oevers van de Wolga. Deze slaperige provincieplaats staat bekend om zijn fraaie achttiende-eeuwse historische centrum, en het beroemde Ipatjev-klooster aan de brede rivier.

Maar vorige week werd Kostroma ineens het brandpunt van de Russische politiek. Hier vecht de oppositie voor haar laatste kans op deelname aan de regionale verkiezingen op 13 september. In drie andere regio’s is de partij Parnas definitief geschrapt van de kieslijst. Maar hier in Kostroma heeft de oppositie nog een kans. Parnas heeft beroep aangetekend bij de Centrale Kiesraad in Moskou, en die heeft op deze zwoele zomeravond nog geen uitspraak gedaan. „Wij zijn het laatste bastion”, zegt Ilja Jasjin van Parnas tegen zijn jonge medewerkers, die nog wat rondhangen voor het kantoor. Het klinkt dramatischer dan hij had bedoeld.

Coalitie tegen Poetin

Dit voorjaar was de liberale oppositie vol goede moed. Oppositieleider Aleksej Navalny maakte bekend dat zijn Partij van de Vooruitgang haar krachten ging bundelen met Parnas, de partij van de vermoorde Boris Nemtsov. Ook de beweging van oud-oligarch en dissident Michail Chodorkovski sloot zich aan bij deze nieuwe Democratische Coalitie. Op 22 april presenteerden Navalny en de zijnen in Moskou hun plannen voor de deelname aan de regionale verkiezingen in september. Een opmaat, zo zei Navalny, voor de landelijke parlementsverkiezingen van volgend jaar. „Als we een meerderheid krijgen in de Doema, maken we van Rusland een normaal Europees land”, zei Navalny.

Vier maanden later lijkt dat doel verder weg dan ooit. De Democratische Coalitie had zich, onder de naam van Parnas, ingeschreven voor de verkiezingen in vier regio’s: Kostroma, Novosibirsk, Kaloega en het afgelegen Magadan. Maar in al deze regio’s wees de lokale kiescommissie haar deelname af.

De Russische autoriteiten hebben een hoge drempel opgeworpen voor de oppositie. Hoewel de partij van Nemtsov en ex-premier Kasjanov officieel is geregistreerd, mag ook Parnas niet zomaar deelnemen aan de verkiezingen. Dat recht is alleen voorbehouden aan de partijen in de Staatsdoema in Moskou – de zittende macht. Parnas moest handtekeningen verzamelen om mee te mogen doen. De afgelopen weken voerde de oppositie in deze regio’s een professionele campagne en gingen honderden jonge vrijwilligers van deur tot deur. Overal werd het vereiste aantal handtekeningen gehaald. Maar in alle vier de regio’s verklaarde de lokale kiescommissie een deel van de handtekeningen ongeldig en zette zo een streep door de deelname van Parnas.

„We hebben 3009 perfecte handleidingen verzameld”, vertelt Michail Konjev (22) op het lokale kantoor van Parnas in Kostroma. „En toch hebben de autoriteiten een manier gevonden om ze ter discussie te stellen.” Konjev laat een formulier zien. „Hier passen acht handtekeningen op. Maar bij de geringste fout werd de handtekening doorgestreept. Bijvoorbeeld als de datum was geschreven als ’15, in plaats van 2015, of als er een verbetering was aangebracht door de ondertekenaar.”

Hongerstaking

„De kiesraad heeft het geïnterpreteerd zoals het uitkwam – opdat we maar zouden worden buitengesloten”, zegt Konjev verontwaardigd. „En niet alleen in Kostroma maar ook in Novosibirsk, Kaloega en Magadan.”

Volgens de Russische wet kan een kandidatenlijst worden ingediend als 90 procent van het benodigde aantal geverifieerde handtekeningen is gehaald. In Kostroma bleef de Democratische Coalitie daar 75 handtekeningen van verwijderd. In de drie andere regio’s waren de marges al even klein. In Novosibirsk was de verontwaardiging zo groot, dat lokale campagneleider Leonid Volkov en zijn medewerkers besloten in hongerstaking te gaan. Na twaalf dagen belandde een van hen met pijn op de borst in het ziekenhuis en besloot de leiding in Moskou dat het over moest zijn met de hongerstaking.

Het zijn maar lokale verkiezingen, maar Moskou lijkt niet van plan om de oppositie ook maar een centimeter ruimte te geven. Het Kremlin heeft geen goede ervaring met experimenten uit het verleden. Toen Navalny in 2013 mocht deelnemen aan de burgemeestersverkiezingen in Moskou, haalde hij ruim 27 procent van de stemmen, veel meer dan de de bedoeling was. Boris Nemtsov zag ook het potentieel van de lokale politiek, en liet zich kiezen in de provinciale Doema van Jaroslavl. Vanuit deze provinciestad slaagde de voormalige vicepremier er steeds weer in om het landelijke nieuws te halen.

De jonge vrijwilligers van Parnas weten wat er op het spel staat. Twintigers zijn het, academisch opgeleid, en de meesten komen niet uit de provincie, maar uit Moskou. Zelfs in het café achter het bier blijven ze turen naar de schermpjes van hun telefoons. Voorafgaand aan de zitting van Pivovarov wordt er door enkelen snel een spandoek onthuld. Zodra de foto is gepost op Facebook wordt het doek weer opgeborgen. De oppositie tegen het Poetin-regime speelt zich voor een belangrijk deel af in het digitale domein.

Het maakt de jongeren niet minder idealistisch. „We doen wat we kunnen doen”, zegt Dmitri Androsov, afgestudeerd in de germanistiek. „ Zolang er burgers zijn die niet onverschillig zijn, is er toekomst voor Rusland.” Zijn ogen stralen. „Alleen al door te bestaan laten wij zien dat een ander Rusland een reële mogelijkheid is.”

De jonge honden in Kostroma worden aangevoerd door de rijzende ster van de liberale oppositie. Met 32 jaar is Ilja Jasjin in feite al de tweede man van Parnas, na voorzitter en oud-premier Michail Kasjanov, en een van de meest aansprekende politici van de Democratische Coalitie. In de afgelopen week leek hij soms met zijn gedachten ergens anders te zijn: de arrestatie van zijn Pivovarov heeft hem aangegrepen. „Zo veel vrienden heb ik niet”, zegt hij, als we een plek hebben gevonden op een bankje bij de rivier. „Het afgelopen jaar hebben ze een van hen vermoord (Nemtsov, red.) en hebben ze een andere in de gevangenis gegooid. Je vraagt je af wie de volgende zal zijn.”

Toch blijft Jasjin strijdbaar. Op deze prachtige zomeravond aan de Wolga voorspelt hij dat zijn partij alsnog mag meedoen aan de verkiezingen. „Je ziet dat er iets aan het veranderen is. Je ziet het in de commentaren in de media. U vroeg waarom wij ons hebben ingeschreven, als we toch niet worden toegelaten. Maar kijk: ze hebben ons hier geschrapt, en daarna zijn we met een massieve publieke campagne begonnen om alsnog te worden toegelaten. Ik denk dat dat we ons doel zullen bereiken.”