Is mijn opa nu held of misdadiger?

Oordelen is makkelijker dan begrijpen, schrijft Yaël Vinckx

Is mijn grootvader een oorlogsmisdadiger of een held? Tot mijn pubertijd vond ik mijn opa een held. Daarna begon ik te twijfelen. Want wat voerde marineofficier C.H.E. Brainich von Brainich-Felt eigenlijk uit in Nederlands-Indië? Hij was commandant van een korvet en joeg op opstandelingen en smokkelaars. Aan het eind van de oorlog wekte hij de toorn van de marineleiding toen hij weigerde de Indonesische vlag te hijsen. Die vlag waaronder, zo zei hij, „zovele Indische vrouwen en kinderen zijn vermoord.”

In mijn pubertijd zette ik mij af tegen het conservatieve marinemilieu thuis, en praatte ik over mijn opa als had hij aan de „verkeerde” kant van een „foute” oorlog gezeten.

Die terminologie duikt ook deze dagen van herinnering en herdenking op. Daarbij vallen een paar zaken mij op. De simpele toepassing van ‘goed’ en ‘kwaad’. Het achteraf praten en oordelen met de kennis van nu. En het feit dat de context van de oorlog in Indië nauwelijks ter sprake komt. Dat was namelijk een guerrilla.

Twee jaar geleden besloot ik het verhaal van mijn opa uit te zoeken. En gaandeweg kantelden mijn opvattingen over goed/fout/verkeerd opnieuw. Ik stuitte op het boekje Patrouilleboten in actie, uit 1948. Daarin vertellen opvarenden over het leven op deze kleine marinebootjes. Matrozen, getroffen door vijandelijk vuur uit de kampong, klappen regelmatig dood tegen het dek. De keel van de kok wordt tijdens het wachtlopen doorgesneden. Na zo’n aanval uit de kampong, waarbij hij weer enkele van zijn mannen verliest, wordt de commandant van korvet Ceram woedend en vuurt 21 granaten op de kampong af. Goed of fout? Zegt u het maar.

In de jaren na hun terugkeer naar Nederland zijn mijn grootvader en vele anderen aan de verkeerde kant van de geschiedenis komen te staan. Maar wat is verkeerd? Wie beoordeelt dat? Onder welke omstandigheden en op welk moment? Achteraf kun je zeggen dat het verkeerd was. Maar op het moment zelf stonden ze aan de achterkant van de geschiedenis. Want eigenlijk is een ding echt zeker: zoals zovelen hadden ze de tijdgeest niet goed begrepen.