Japanse premier is wel klaar met sorry zeggen

Kritische reacties China en Zuid-Korea op „schrijnend gebrek” aan excuses WOII

Verontschuldigingen bood de Japanse premier Shinzo Abe gisteren niet aan tijdens zijn persconferentie. Foto Eugene Hoshiko/AP

De Japanse premier Shinzo Abe gaf gisteren een toespraak die op het eerste gezicht leek op een oprecht betoon van berouw over de Tweede Wereldoorlog. Maar verborgen onder zijn medeleven lag een verontrustend revisionistische visie.

De premier uitte „diepe gevoelens van verdriet” en „eeuwige, oprechte spijt” aan de slachtoffers van de oorlog. Japan, zei Abe, had „onmetelijke schade en leed” toegebracht aan „onschuldige mensen”. Abe sprak tijdens een persconferentie aan de vooravond van de 70e herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Japan zal nooit meer gebruik maken van geweld om geschillen te beslechten, zei hij. „We doen voorgoed afstand van koloniale overheersing en respecteren het recht op zelfbeschikking van alle volkeren wereldwijd.”

Maandenlang was er gespeculeerd over de toespraak. Buurlanden China en Zuid-Korea, in de eerste helft van de vorige eeuw wreed onder de voet gelopen door Japan, hadden duidelijk laten weten dat ze een verontschuldiging verwachtten. Die gaf Abe niet. „Japan heeft herhaaldelijk gevoelens van diep berouw en oprechte verontschuldiging uitgedrukt voor haar acties tijdens de oorlog”, zei hij alleen.

Later zei hij zelfs dat het maar eens afgelopen moet zijn met dergelijke verontschuldigingen. „We mogen onze kinderen, kleinkinderen en zelfs toekomstige generaties, die niets met de oorlog te doen hebben, niet opzadelen met het lot zich te moeten blijven verontschuldigen.”

Vooral opvallend was hoe de premier zijn toespraak opende. Hij greep terug op de Russisch-Japanse oorlog van 1904-1905. Die oorlog, zei Abe, was een gevecht tegen westers kolonialisme dat „moed inboezemde” bij „vele mensen in Afrika en Azië” die leden onder dat kolonialisme.

Het leek niet gepast. Waarom, in een toespraak over de Tweede Wereldoorlog, een oorlog noemen die decennia eerder plaatsvond? De Japanse premier telegrafeerde zo een boodschap aan zijn rechtse achterban.

In 1995 zei de toenmalige Japanse premier Tomiichi Murayama dat de „koloniale overheersing en agressie” van Japan enorm veel schade en lijden hadden veroorzaakt. Hij bood wel een „oprechte verontschuldiging” aan. Murayama’s woorden werden met dank ontvangen in het buitenland.

Maar Japanse nationalisten waren razend over de termen „agressie” en „oprechte verontschuldiging”. Volgens hen vond de oorlog van de jaren dertig en veertig plaats om Azië te bevrijden van westers kolonialisme.

Die revisionistische uitleg kan Abe niet openlijk delen. Maar door een soortgelijke uitleg te geven aan de Russisch-Japanse Oorlog, laat hij zijn standpunt weten aan zijn achterban, zonder het buitenland voor het hoofd te stoten. Japan, laat Abe tussen de regels door weten, heeft in de jaren dertig en veertig inderdaad oorlog gevoerd om de westerse koloniale machten uit Azië te schoppen.

Chinese en Zuid-Koreaanse media toonden onmiddellijk hun ongenoegen. Het Chinese staatspersbureau Xinhua noemde Abe’s „afgezwakte verklaring” een „achteruitgang” vergeleken met die van premier Murayama. The Korea Times sprak van een „schrijnend gebrek” aan duidelijke excuses aan de „slachtoffers van seksuele slavernij”. Dit twistpunt verziekt al jaren de Japanse relatie met Zuid-Korea, waar veel van de troostmeisjes voor het Japanse leger vandaan kwamen.

„Japan nam de verkeerde route en ging op weg naar oorlog”, zei Abe gisteren. „Zeventig jaar geleden werd Japan verslagen”, voegde hij eraan toe.

Was dit de verkeerde weg omdat Japan agressie pleegde, of omdat het de oorlog verloor? Abe’s woorden maakten het niet duidelijk.