Ik werd een symbool, dat moet je in Rusland niet willen

De Nederlandse media-ondernemer Derk Sauer (62) trok zich onder druk van Russische politici terug als directeur van RBK, bron van onafhankelijk nieuws in Rusland. „Als je in Moskou woont, weet je dat het elke dag afgelopen kan zijn.”

Derk Sauer in zijn tuin in het Zeeuwse Domburg. Hij verblijft deze zomer even in Nederland. Foto Merlijn Doomernik

Als je er in Rusland toe doet, neemt de directeur je niet mee naar zijn kantoor, maar naar een klein kamertje daarachter. Met flessen drank en een bar. Daar gaat het over bizniz, de echte zaken.

Het is begin 2012 en Derk Sauer zit in het kleine kamertje van de directeur van RBK, een groot Russisch mediabedrijf. Bij binnenkomst is hem opgevallen dat er bij RBK twee sexy secretaresses werken en verder alleen sloffige mannen. Een Sovjetbedrijf. Sauer moet dat gaan veranderen, op uitnodiging van oligarch Michail Prochorov, eigenaar van RBK. Sauer gaat daarom de directeur maar eens vragen hoe een Russisch bedrijf in elkaar zit.

De afgelopen drie jaar in Rusland waren nieuw voor Sauer. Op zijn bedrijf Independent Media kon hij zijn eigen stempel drukken. In de jaren negentig brengt hij samen met vrienden en zijn vrouw Ellen Verbeek de eerste glossy’s en onafhankelijke kranten uit in Rusland. Het wordt een succes. Hij verkoopt het bedrijf in 2005 voor 142 miljoen dollar en blijft nog een paar jaar aan om de winkel over te dragen. Maar hoe het is om voor een Russisch bedrijf te werken, weet hij niet als Prochorov hem in 2012 belt.

Prochorov, die hij al jaren tegenkomt op feestjes in en om Moskou, parachuteert Sauer in het verroeste en verlieslijdende RBK. De oligarch – onder meer eigenaar van de Amerikaanse basketbalclub Brooklyn Nets en in 2012 presidentskandidaat – wordt op dat moment uitgelachen om de berichtgeving van de sites, kranten en tv-zender van RBK. Het is niet langer de betrouwbare bron voor financieel nieuws die het ooit was. Sauer ziet het wel zitten om dat te herstellen: „Ik vind het gewoon leuk om te kijken of ik zo’n bedrijf weer aan de gang kan krijgen.” Nu, drie jaar later, is RBK winstgevend en het enige grote Russische mediabedrijf met onafhankelijke journalistiek.

Toch is Sauer zijn baan als directeur sinds vorige week kwijt. Een Nederlander aan het hoofd van een Russisch mediabedrijf met onafhankelijk nieuws kon echt niet meer. Na demonstraties voor zijn kantoor en waarschuwingen in het parlement stapt hij op als directeur. Hij krijgt een nieuwe functie, wel bij hetzelfde moederbedrijf, maar meer in de luwte. „Voor het eerst in 25 jaar keert de politieke druk zich tegen mij als persoon”, zegt Sauer in zijn huis in het Zeeuwse Domburg. „Ik werd een symbool. En je moet je heel goed afvragen of je dat wil in Rusland.”

Wat trof u in 2012 aan bij RBK?

„De eerste zes maanden heb ik alleen maar rondgekeken en geluisterd. Ik was nog geen directeur, maar voorzitter van de Raad van Commissarissen. Ik was een swingend bedrijf gewend. Jonge mensen die er goed uitzagen, veel vrouwen, veel dynamiek, Engels als voertaal. Dit was een volkomen andere wereld. Dan duik je in de cijfers. Ik zat de loonlijst na te kijken en vroeg: wat doet die persoon eigenlijk? Niemand had een idee wie dat was. Maar hij kreeg wel elke maand salaris. Dat bleek weer een vriend van een vriend te zijn. Fascinerend.

„Of je zag dat ergens kosten voor waren, maar geen inkomsten. Dan weet je dat mensen geld in hun zak steken. En dan had je nog de verhalen van journalisten die zakenmensen chanteerden en andersom. Er was ook helemaal geen rule book voor journalisten. Dus ik dacht: er klopt hier van alles niet.”

Hoe reageerden de managers van RBK toen u hen daarop aansprak?

„Tot mijn verbazing verdiende het management heel veel, terwijl het bedrijf verlies leed. Ik voedde ze met mijn ideeën, maar ik merkte dat ze daar niks mee deden. Na zes maanden ben ik naar Prochorov gegaan en heb ik gezegd: er zijn twee mogelijkheden. Of ik hou ermee op, of ik duik er echt in en dan moet ik wat te vertellen hebben. Dan gaat er veel veranderen. Hij zei: doen.”

Toen bent u mensen gaan ontslaan op hoge posities.

„Nou ja, ontslaan. Ik vraag ze altijd vriendelijk om op te stappen. Dat doen we allemaal netjes en ze krijgen keurig geld mee. Ze hadden natuurlijk wel in de gaten dat die dag zou komen toen Prochorov zei dat Derk nu de baas is. Het begint altijd bij de financieel directeur. Die heb ik als eerste ontslagen. Die vertrouwde ik het minst.”

De rest van het management ontslaat Sauer ook. Hij vervangt ze door mensen met wie hij samenwerkte in zijn eigen bedrijf. Liza Osetinskaja, oud-hoofdredacteur van zakenkrant Vedomosti, komt. En hij overtuigt Nikolaj Molibog om directeur te worden, een jongen die ook een aanbieding heeft van Yandex, het Russische Google. Waarom kiezen ze voor RBK, dat een slechte reputatie heeft?

„Dat is mede gekomen doordat ik er zat”, zegt Sauer. „Dat is ook waarom Prochorov wilde dat ik dit ging doen. Dan weten mensen dat het geen flauwekul is. En ze vonden dat avontuur interessant.”

De gemiddelde leeftijd daalt razendsnel. Sauer: „Liza heeft in een half jaar 80 procent van de mensen in de newsroom vervangen door jonge mensen.”

Terwijl Sauer reorganiseert, barst het conflict in Oekraïne los. RBK is het eerste grote mediabedrijf dat meldt dat er Russische soldaten vechten in Oekraïne – terwijl het Kremlin dat met klem ontkent.

U wilde zich richten op financieel nieuws. Waarom Oekraïne?

„Dat conflict heeft een enorme impact op hoe een zakenman opereert in Rusland, dus ook op ons. Neem de sancties. Je hebt de val van de roebel en noem maar op. Wij kunnen daar gewoon niet omheen. We hebben wel lang nagedacht hoe we het gingen brengen. We besloten geen partij te kiezen. We geven feitelijk informatie. Het oordeel is aan onze lezers en kijkers.

Tegelijkertijd was het een gat in de markt. Terwijl staatsmedia minder vrij werden, kozen wij voor onafhankelijke journalistiek. Toen merkten wij snel dat onze websites meer bezocht werden.”

De aanwezigheid van Russische soldaten in Oekraïne ligt gevoelig. Heeft u lang nagedacht voor u dat nieuws bracht?

„Ik was wel de hoogste baas, maar Liza ging mij echt niet bellen over wat RBK de volgende dag ging schrijven. Wij hebben redactionele onafhankelijkheid. In een aantal gevallen vroeg zij advies. Het enige wat ik altijd meegeef is: we hebben zeer strenge regels, veel strenger dan in Nederland. Zo heb ik een hekel aan anonieme bronnen. We weten hoe gevoelig het allemaal ligt.”

Hebt ze u in dit geval advies gevraagd?

„Bij de Russische soldaten hebben we het er van tevoren over gehad, ja.”

Wat was uw afweging?

„Ik vroeg: weet je het zeker? Ze zei ja. Het was echt spijkerhard. En ja, zoals zij altijd zo mooi zegt: ‘We can’t change the facts’.”

Hoe is er gereageerd op dat bericht?

„Het grappige is in Rusland dat je nooit rechtstreeks reacties krijgt. Het is niet zo dat er de volgende dag iemand hysterisch aan de telefoon hangt.”

Wanneer wist u dat er echt wat aan de hand was?

„Dat is het ingewikkelde van Rusland, dat weet je gewoon niet. In het geval van de soldaten hebben we niet specifiek iets gemerkt. Wel dat sommige autoriteiten niet happy zijn met RBK. Dan gaat er een parlementariër wat roepen. En op de tv-zender Eerste Kanaal zegt een commentator: ‘RBK, waar zijn die mee bezig?’ Of in Izvestia – tegenwoordig is die krant een verlengstuk van het Kremlin – verschijnt een artikel dat RBK verschrikkelijke fouten begaat.”

Waarom moeten ze u hebben?

„Naarmate het conflict met Europa zich verscherpt komt Rusland meer in oorlogsmodus. En let op, de sancties treffen niet het regime maar de jonge middenklasse. Die vlucht of zwijgt voortaan.

Europa had destijds heldere grenzen moeten stellen. Tot hier en niet verder. En als Rusland eroverheen stapt, dan moet je ook bereid zijn daar wat aan te doen. Maar we weten allemaal dat als puntje bij paaltje komt, Europa toch niets doet. Dat weet Poetin als geen ander.

De druk is ook hoger doordat de media die ik eerder leidde, veel kleiner waren. RBK heeft een website met 3 miljoen bezoekers, een tv-station met 20 miljoen kijkers. Hoge bomen vangen veel wind.”

Wanneer hebt u besloten op te stappen?

„Met die demonstraties voor de deur en de uitspraken van parlementariër Zjirinovski werd ik als persoon onderwerp. Niemand is daarmee gediend. Zeker mijn journalisten niet. Het leidt af van de journalistiek. Daarom heb ik gezegd: ‘Is het geen idee dat ik een stapje opzij doe?’”

Was dat uw initiatief of van Prochorov?

„Ik heb ook aangeboden om helemaal weg te gaan. Maar hij wilde dat ik betrokken blijf. We zijn tot deze oplossing gekomen.”

De radicaal nationalistische parlementariër Zjirinovski eiste uw ontslag. Waarom is het belangrijk wat hij zegt?

„Zjirinovski is niet alleen leider van een heel nationalistische partij. Hij heeft ook ingangen in het Kremlin. En Zjirinovski zit aan de kant van de hardliners en die zijn op zoek naar symbolen. Dat hoort bij propaganda. Als je in Rusland woont, heb je het idee dat we in oorlog zijn. De tanks tussen Rusland en Europa schieten nog niet, maar als je naar de televisie kijkt, denk je dat het elk moment kan gebeuren.”

In het parlement zei hij dat u ook Rusland uit moet. Als het zo belangrijk is wat hij zegt, gaat u dat dan ook doen?

„Ze roepen tien dingen, maar dat is ook een beetje om te kijken hoe het valt. Je moet niet alles letterlijk nemen en al te zeer in paniek raken. En Moskou is een hartstikke leuke stad. Je wordt niet de hele tijd geconfronteerd met minder leuke dingen. Je zit ’s avonds te eten in een hippe tent, je hebt leuke vrienden en je doet interessante dingen. Het leven is daar veel leuker dan hier, veel spannender. Om dat te begrijpen moet je er geweest zijn. Hier opent het journaal, terecht natuurlijk, met die bloemen of MH17. Nooit met een leuke wielerzaak die geopend is in Moskou. Er zit een enorm verschil tussen wat Nederlanders denken over Rusland en wat je meemaakt als je er woont.”

Had u de koffers klaarstaan?

Even is Sauer stil, dan: „Als je in Moskou woont, dan weet je dat het elke dag afgelopen kan zijn. Dat zit in je hoofd. Er zijn zoveel mensen die vertrokken zijn de laatste jaren. Bijna al onze Russische vrienden zijn weg. Dan gebeurde er iets en waren ze ineens vertrokken. Fysiek staat er geen enkele koffer klaar, maar in je hoofd staat de koffer altijd klaar.”

U hebt een enorm netwerk opgebouwd met mensen die u kunnen beschermen. Kent u Poetin zelf onderhand?

„Ik heb hem twee keer de hand geschud, maar ik ken hem niet. Poetin is van een andere planeet. De vraag is: wil je Poetin kennen? Ik heb er helemaal geen belang bij om op dat niveau allerlei mensen te kennen. Want voor je het weet verwachten ze iets van je. Ik ken veel mensen, maar ik ga niet bij ze eten of met ze jagen, wat die oligarchen allemaal doen. Veel mensen vinden het geweldig om met dat soort mensen privé te verkeren. Ik wil heel bewust niet one of them worden.”

Zakenkrant Vedomosti staat sinds uw vertrek onder grote druk en vreest onafhankelijkheid kwijt te raken. RBK was niet onafhankelijk en is dat onder u meer geworden. Er is verder alleen een betrouwbare radiozender en een kleine tv-zender. Kan de onafhankelijke journalistiek in Rusland zonder Derk Sauer?

„Haha, het zou wel heel erg zijn als dat niet zou kunnen. Ik ben ook maar een radertje in een groter geheel. Het enige waar ik trots op ben, is dat ik heb geholpen een Russische generatie journalisten op te leiden die onafhankelijk denkt. Gewoon: wie, wat, waar en waarom? Als je in Rusland in staat bent die vragen te beantwoorden, ben je voor mij een held.”

Jonge mensen hebben hun baan voor u opgegeven. Nu laat u ze achter.

„Maar ik ben niet weg. Ik hou hetzelfde kantoortje bij RBK. Ergens in een godvergeten lelijk gebouw, een oud Sovjetinstituut waar de lift het niet doet. Dat maakt het ook zo leuk. Geen kantine, niks doet het. Maar we hebben wel spirit. Ik bemoei me niet meer met de dagelijkse leiding. Mijn taak is en blijft het motiveren van jonge mensen die iets historisch doen, dat is toch geweldig? Dat doe ik gewoon vanuit dat kleine kamertje achter het kantoor van de directeur. Dat is nu mijn plekje.”