Opgejaagd wild

Regisseur Asif Kapadia wil met Amy het verhaal van Amy Winehouse vertellen. Maar hij ontkomt niet aan de vraag wie schuldig is aan haar vroege dood. „Willen we echt zo wreed zijn over iemand die om hulp roept?”

In de documentaire Amy zien we ook veel persoonlijke homevideo’s van Amy Winehouse.

Een observatie: niemand noemt Amy Winehouse in Cannes ‘woman’. Voor de makers van documentaire Amy is de in 2011 op 27-jarige leeftijd gestorven muzikant altijd ‘the girl’.

Dat begrijp je een beetje na het zien van Amy. Ze was een sprankelend, grappig meisje toen ze als twintigjarige bekend werd met het album Frank. En eigenlijk ook toen ze als 23-jarige wereldster werd met ‘Rehab’, ondanks haar stoere tatoeages en bijenkorfkapsel. Intelligent, supermuzikaal, een wandelende jazzbibliotheek, maar geplaagd door boulimia, verslavingen, emotionele afhankelijkheid. Winehouse schreef dat van zich af in schokkend eerlijke, slimme songteksten, maar had in 2007 beter naar de ontwenningskliniek kunnen gaan dan naar haar vader te luisteren: „And if my daddy thinks I’m fine...

Vader Mitch Winehouse is het gesprek van de dag in Cannes: hij is er niet bij als Amy daar op het filmfestival in première gaat. Mitch werkte mee, zag de film drie keer en distantieerde zich: in Britse tabloids laat hij nu weten dat de makers hem willen „vernietigen”. Want vader Winehouse komt er slecht vanaf: ijdelheid en geldzucht wonnen het van de zorg om de frêle dochter terwijl ma zich handenwringend afzijdig hield. Mitch stelt op zijn beurt dat de dood van zijn dochter louter is te wijten aan ex-echtgenoot Blake, die haar aan de harddrugs hielp.

Schuldvraag, conflict, schandaal: de pers smult, en dezelfde kuddegeest die Amy Winehouse tot opgejaagd wild maakte, helpt Amy in Cannes aan publiciteit – het is dringen om de tafeltjes waar filmmakers interviews doen. Regisseur Asif Kapadia brak door met een documentaire over de verongelukte Braziliaanse Formule 1-ster Ayrton Senna. „Dat was fijn”, zegt hij. „Iedereen adoreerde Senna en hield van mij omdat ik die film maakte. Maar Amy was eerlijk gezegd pure stress. Veel grote ego’s, veel tegenstellingen en een schuldvraag.”

Hoe dan ook, ze dronk zich dood

Producer James Gay-Rees: „We wilden vooraf niemand de schuld geven, maar gewoon Amy’s verhaal vertellen. We hebben gepraat met 98 procent van de mensen die ertoe deden in haar leven. Maar Amy had rock-’n-rollvrienden, drugsvrienden, schoolvrienden, familie. En ze had veel gezichten, was een enorm complexe jongedame. De een zegt: geen liever, attenter persoon dan Amy. De ander zegt: een complete gangster. Amy’s band met haar vader Mitch was uniek, maar zijn versie is niet de hele waarheid.”

En hoe dan ook: Amy Winehouse dronk zich dood. Regisseur Kapadia: „Dat moeten we verklaren, daar kunnen we moeilijk omheen tippelen. En zonder te beweren dat wij alle antwoorden hebben, denk ik dat onze research uitputtend was en zonder vooroordelen. Er viel een nog veel verontrustender film over Amy Winehouse te maken.”

Want haar zelfdestructie was beslist niet onvermijdelijk. Kapadia: „Amy’s excessen waren een noodkreet. ‘Laat me met rust, laat dit stoppen.’ In plaats daarvan lachten we haar uit, omsingelde de pers 24/7 haar huis en was ten slotte haar enige vriend haar lijfwacht.” Zonder wereldroem had zij nu nog geleefd, denkt producer Gay-Rees. „Niet dat zij zonder kleerscheuren dertig was geworden, maar veel twintigers moeten uitzoeken wie ze zijn. Ze rommelen met drank en drugs, belanden bij verkeerde mensen in bed. Zo leer je hoe te leven, zoals haar idool Tony Bennett dat in de film uitdrukt. Dat punt heeft Amy nooit bereikt.”

Is de pers niet de schuldige?

In Amy zien we een tiener gekke bekken trekken in homevideo’s en een twintiger met grote paniekogen in de lens kijken, ineenkrimpen, wegrennen, gegeseld door flitslicht. Als kijker zijn we soms de jager, soms de prooi. Had Kapadia er geen moeite mee paparazzi alsnog te betalen voor die nare beelden? „Ik heb besloten daar niet moralistisch over te doen. Ze vertellen het grote verhaal het meest expressief: hoe Amy gefolterd werd door de tabloids, was opgesloten in een kooi van vijandigheid. De wijze waarop zij in de lens kijkt, weerspiegelt haar veranderende relatie met de buitenwereld.”

Dus de pers heeft haar vermoord? „Het ligt veel breder”, vindt Kapadia. „Ik zat laatst aan tafel bij Amerikaanse agenten die misselijke grappen maakten over de dood van Justin Bieber. Daar had ik vroeger aan meegedaan, maar na Amy niet meer. Je ziet hoe tv-komieken dat enorme muziektalent als wegwerpjunkie de goot intrappen. En je beseft hoe die grappen een miljoen keer worden herhaald in sociale media en op kantoren. Willen we echt zo wreed zijn over iemand die om hulp roept en voor onze ogen sterft?”

Kapadia hoopt dat zijn documentaire therapeutisch is voor haar oude vrienden. „Ze zien in mijn film de Amy Winehouse terug die ze kenden, niet dat personage in de media. Amy belde niet, nam niet op. Ze waren buitengesloten, maar voelen zich schuldig over haar dood.” Er werd veel gehuild in zijn studio, zegt Kapadia. Hij interviewde daar zonder camera in gedimd licht, soms zelfs in het donker. „De meeste mensen voelen zich niet op hun gemak voor de camera en slaan dicht. Ik hoef van mijn kant geen pratende hoofden in beeld, dus hield ik het op een microfoon. Ik had geen vragenlijsten, praatte gewoon met ze over Amy Winehouse. En dan zeiden ze: ik heb deze foto’s nog, of die homevideo. Het was een sneeuwbal.”

Uiteindelijk is het een oud verhaal: de tol van de roem. James Gay-Rees: „David Bowie vertelde ooit hoe het was om opeens een popicoon te zijn: alsof je in een racewagen zit zonder veiligheidsriemen, naast de chauffeur. Geen enkele controle. Volgens Bowie moet je een heel sterk gevoel van zelf hebben, van wie en wat je bent. En daarna die auto zelf tot stilstand brengen. Dat kon Amy absoluut niet.”