Denk zelf ook na over goed en kwaad

Een schandaal in de haute finance zet aan tot nadenken over ons handelen. Correctie: zou dat moeten doen, betoogt Teun van der Linden.

Illustratie Tjarko van der Pol

De Brit Tom Hayes is tot veertien jaar gevangenisstraf veroordeeld voor het manipuleren van de zogeheten Liborrente. De verdediging rekende op vier of vijf jaar. De hoge straf zal vermoedelijk op maatschappelijke instemming kunnen rekenen, gelet op de breed gedragen aversie tegen de ‘hebzuchtige’ bankiers.

Het Liborschandaal is een ongekend grote fraudezaak in de financiële wereld. Libor staat voor London Interbank Offered Rate, de gemiddelde rente die banken elkaar in rekening brengen. Handelaren van onder andere Rabo en Deutsche Bank spanden samen om de dagelijkse Liborstand voor eigen gewin te manipuleren.

Interessant is de verdediging die Hayes voerde. Hij betoogde dat hij zijn werk zo goed mogelijk wilde doen; dat hij transparant is geweest in zijn doen en laten en dat al zijn managers wisten waarmee hij bezig was. Hij was zich van geen kwaad bewust en beriep zich op het feit dat hetgeen hij deed gangbaar was.

Hayes zegt: „Iedereen praat over eerlijkheid en oneerlijkheid en vraagt mij wat ik dacht en wat mijn gemoedstoestand was, maar weet je wat? Ik dacht niet over de vraag of het goed of fout was wat ik deed. Mensen gaan naar hun werk, met de trein, met de fiets of hoe ze er ook komen. Ze zitten zich niet steeds af te vragen ‘Is wat ik doe eerlijk of oneerlijk?’ – ze doen gewoon hun werk.”

Onwillekeurig doet dit denken aan de omschrijving die de Duits-Amerikaans-Joodse filosofe Hannah Arendt eens van het kwaad gegeven heeft. (Joris Luyendijk heeft dat verband al eens gelegd voor de hele bankensector). Het kwaad is niet altijd de rotte vrucht van een kwade genius, maar van iemand die niet nadenkt, iemand die niet in gesprek gaat met zichzelf, maar zonder nadere reflectie gewoon zijn werk doet.

Zij paste dit toe op de oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann, hoofdverantwoordelijk voor de deportatie van Joden in de Tweede Wereldoorlog naar concentratie- en vernietigingskampen. Het is twijfelachtig en omstreden of het concept van het kwaad als ‘niet nadenken’ op de zaak-Eichmann past, gezien de monsterlijkheid van de Jodenvervolging. Eichmanns daden gingen verder dan niet-nadenken.

Niets is uitgesloten

Op de zaak-Hayes kan het daarentegen wel rechtstreeks van toepassing zijn. Natuurlijk kan het zo zijn dat hij gewoon te kwader trouw gehandeld heeft. Dat hij wist dat hij fout zat. Dat is allerminst uitgesloten. Maar evenmin uitgesloten is dat hij min of meer met een schoon geweten handelde. Vast staat dat hij niet omzichtig te werk is gegaan, dat hij veel sporen – mails, chatgesprekken – heeft achtergelaten en dat hij zijn medewerking aan de instanties heeft verleend.

Als dit laatste het geval is, wat kunnen wij dan van de zaak-Hayes leren? In onze tijd gaat een grote dreiging uit van een gebrek aan moreel denken. In de media moet alles kort en bondig zijn, geserveerd in hapklare brokken. Studenten moeten zo snel mogelijk ‘klaar’ zijn voor de arbeidsmarkt. Vrije tijd en werktijd raken meer en meer met elkaar verstrengeld als gevolg van het zogenaamde ‘nieuwe werken’.

Tijd voor enige reflectie op het eigen handelen – laat staan voor bezinning op goed en kwaad in het algemeen – is er niet, of wordt er niet voor genomen. Wel proberen mensen zo hard mogelijk voor hun baas te lopen. Uit plichtsbesef of om hun baan te behouden.

De zaak-Hayes illustreert dat in een economisch georiënteerde samenleving als de onze, waarin voornamelijk winst en efficiëntie worden nagestreefd, aandacht moet zijn voor het denken over goed en kwaad. Het denken hierover wordt in onze tijd bedreigd omdat het niet, in ieder geval niet direct, nuttig is. Maar om de samenleving, ja om de beschaving gezond te houden moet dit wel worden beoefend.

Voor wie is er hier een taak weggelegd? Wij kunnen hiervoor naar de politiek kijken, naar de universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Die hebben inderdaad de plicht om er zorg voor te dragen dat er aandacht is voor (beroeps)ethiek. Maar wij kunnen het ook zelf doen. Zelf schrijven, zelf goede boeken lezen. Maar vooral: zelf nadenken over ons eigen doen en laten en anderen uitdagen om dat ook te doen.

Het gaat er dan niet zozeer om om grote antwoorden op grote vragen te krijgen, maar om de vraag naar het goede leven levend te houden. Niet alleen op Kerstavond of tijdens een welverdiende vakantie, maar juist ook op de werkvloer en in het leven van alledag. Wel of geen kiloknaller? Wel of geen goedkoop overhemd? Wel of geen vliegreis naar een ver oord?

Is de veroordeling van Tom Hayes tot veertien jaar gevangenisstraf terecht? Ongetwijfeld zullen velen enige vorm van instemming of genoegdoening voelen en uiten. Tegenwoordig is een veroordeling met een muisklik op Facebook of een tweet op Twitter snel geveld. Doorgaans zonder dat er al te veel over het gevelde oordeel is nagedacht. Want ook een oordeel, zeker een veroordeling, vereist reflectie.