De pornografische ritmes van de Sacre

Redacteur Merlijn Kerkhof (28) laat iedere dinsdag zien wat de schoonheid is van klassieke muziek. Vandaag: over de grootste rel uit de muziekgeschiedenis.

Laten we even teruggaan naar 1913. 29 mei om precies te zijn, het Théâtre des Champs-Élysées in Parijs. Gloednieuw gebouw, art deco, het is nog geen twee maanden open. Een modern theater voor moderne kunst is het, een plek om te zien en vooral gezien te worden. Het zit vol. De bezoekers hebben 35.000 francs afgerekend voor de première van een ballet van een componist die sinds een paar jaar aan de weg timmert: Igor Stravinsky (1882-1971). Vanavond staat zijn Le Sacre du printemps op de lessenaars.

De bezoekers krijgen spektakel voorgeschoteld. En worden onderdeel van waarschijnlijk de beroemdste rel uit de muziekgeschiedenis.

De Sacre, die gaat over een heidens offerritueel (een meisje wordt uitgekozen om zich dood te dansen), begint met een onwerkelijk hoog spelende fagot. De melodieën die als uitgangspunt dienen zijn simpel: er wordt immers een prehistorisch ritueel verklankt. Al snel ontspoort de muziek. Er klinken bonkende, exotische, haast pornografische ritmes – ongehoord.

De Sacre is in alles vernieuwend. Zo modern dat de repetities maar moeizaam verliepen: vaak stopten musici, als ze door weer een ongebruikelijke samenklank dachten dat ze een fout maakten. Want de Sacre is onvoorspelbaar, onbehaaglijk. Rauw en extreem.

Bij een deel van het publiek valt dat niet in de smaak. Er breken opstootjes uit tussen voor- en tegenstanders, er wordt met dingen gegooid. Even wordt het orkest zelfs door de concertgangers overstemd. De dansers krijgen vanuit de coulissen aanwijzingen omdat de muziek nauwelijks nog te horen is.

Je kunt het je zo voorstellen. De rel is goed gedocumenteerd – een groot deel van de Parijse culturele elite zat in de zaal (zoals schrijvers Jean Cocteau en Gertrude Stein, componist Maurice Ravel) en was door de eerdere balletten die Stravinsky voor Parijs schreef (De vuurvogel en Petroesjka) vertrouwd met zijn idioom. Maar de Sacre was pas echt revolutionair.

Toch is het allemaal wel wat opgeblazen, ook door Stravinsky zelf. Zo zou het eigenlijk vooral de botte choreografie van Vaslav Nijinsky zijn geweest die de oorzaak was van het tumult. Want ook de dans nam afstand van het traditionele ballet.

Dat doet echter niets af aan Stravinsky’s invloed. De geboren Rus, die later Fransman werd en als Amerikaan stierf, is een van de belangrijkste componisten van de twintigste eeuw. En hoewel Stravinsky een veelkleurige carrière had waarin hij als een kameleon van de ene op de andere stijl overging, blijft de Sacre het ultieme Stravinsky-stuk. Een beetje door die rel, maar vooral door de muziek, die meer dan een eeuw later nog steeds de heftigste reacties uitlokt.