De muur keert terug, in Europa en daarbuiten

De wereld zou een global village worden, zonder grenzen. Maar om hun welvaart te beschermen, trekken landen nieuwe muren op. Tekst Wilmer Heck, infographic Boudewijn van Diepen

Infographic Boudewijn van Diepen

Nog eens tien miljoen euro voor extra hekken bij de Kanaaltunnel in het Franse Calais, zo kondigde het Verenigd Koninkrijk onlangs aan. Het moet de duizenden migranten die daar bivakkeren ervan weerhouden op een vrachtwagen te springen om hun geluk in Engeland te beproeven.

Grenzen verdwijnen, de wereld wordt een dorp, de globalisering is niet meer te stuiten, zo wordt vaak gezegd. Voor het welvarende deel van de wereldbevolking klopt dat ook, maar voor het arme deel geldt precies het omgekeerde. Op steeds meer plaatsen in de wereld worden hekken en muren opgetrokken om mensen die een betere toekomst zoeken te weren.

Na de val van de Berlijnse Muur, en het neerhalen van het IJzeren Gordijn, leken zwaar bewaakte grensafscheidingen een relikwie uit het verleden. Niets is minder waar. Alleen tussen 1989 en 2001 verdwenen ze deels en bleef het totale aantal hekken en muren ongeveer gelijk. Na de aanslagen van 9/11 steeg hun aantal juist spectaculair. Soms om aanslagen te voorkomen, maar meestal om migranten te stoppen.

De muur op de Westelijke Jordaanoever, die Israël begin deze eeuw bouwde om terroristen te weren, is waarschijnlijk wel bekend. Het hekwerk tussen Griekenland en Turkije om immigratie tegen te gaan misschien ook. Maar tussen Turkmenistan en Oezbekistan verrees eveneens een hek (om smokkel en immigratie te voorkomen), langs de grens met Zimbabwe bouwde Botswana een hek (tegen verspreiding van dierziekten en tegen immigratie) en langs tientallen andere grenzen verschenen ook muren, hekken en andere barrières.

Ze zijn vooral het gevolg van het verminderde veiligheidsgevoel door de aanslagen in New York van september 2001, zo stelt Henk van Houtum. Hij is hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research van de Radboud Universiteit in Nijmegen. „In samenlevingen zie je altijd enerzijds een drang om naar buiten te gaan en grenzen te slechten en anderzijds een neiging om zich af te schermen en het bekende te conserveren. Geïnspireerd door het vooruitgangsgeloof na de val van de Muur gingen in het Europese Schengengebied de grenzen open. Na de aanslagen in de VS in 2001 sloeg de balans wereldwijd weer door naar afsluiting en veiligheid”, zo stelt Van Houtum.

De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen wanneer ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever flink af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan.

Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit een stuk moeilijker om de andere kant te bereiken. Bekend zijn de bestormingen door Afrikanen van de metershoge hekken rond de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla in Marokko. Vaak slagen ze er, alhoewel flink gehavend, toch in om Spaans grondgebied te bereiken. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat.

Als hekken en muren wel een grote belemmering vormen, verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Totdat ook daar de bewaking wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur op de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het beginnen aan een muur op de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met Turkije. Zo keren de muren en hekken in Europa, ruim 25 jaar na de val van ‘De Muur’, langzaam weer terug. Alhoewel met weinig effect. Het aantal asielaanvragen in de EU stevent dit jaar af op een record.