Wie de macht heeft, bepaalt hoe laat het is

Kim Jong-un zette de klok een half uur achteruit – kenmerk van de potentaat. In Bolivia lopen de wijzers zelfs linksom.

Sommige politieke leiders zouden de klok het liefst stilzetten, zodat ze voor onbeperkte tijd van hun macht kunnen blijven genieten. Aangezien dat niet mogelijk is, moeten ze genoegen nemen met een andere manier om de tijd naar hun hand te zetten: het vooruit- dan wel achteruitzetten van de klok.

Bij het legertje leiders dat zich van deze methode heeft bediend, voegde zich vrijdag de jonge Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. De staatsmedia meldden dat Noord-Korea met ingang van 15 augustus – de zeventigste verjaardag van de Japanse capitulatie – op zijn gezag de klokken een half uur achteruitzet.

Daarmee wordt het besluit uit 1910 teruggedraaid van de „verdorven Japanse imperialisten”. Die hadden de klokken na hun verovering van het Koreaanse schiereiland gelijk gezet met die in Tokio, negen uur voor op Greenwich Mean Time. Sindsdien heeft niemand in het tegenwoordige Noord- of Zuid-Korea moeite genomen dit ongedaan te maken.

Hoewel (buur)landen, om praktische redenen, vaak niet te veel bij elkaar uit de pas lopen, kan elk land in principe zelf zijn tijdzone kiezen, en zelfs zijn datum. Dat laatste deed Samoa bijvoorbeeld. Dat veranderde in 2011 van tijdzone en belandde aan de andere kant van de datumgrens in de Grote Oceaan.

Tijdsaanduidingen zijn immers niets meer dan een menselijke uitvinding, ontwikkeld om greep op ons bestaan te krijgen. Lange tijd hanteerde ook in Europa letterlijk elke stad of regio zijn eigen tijd, onder meer aan de hand van zonnewijzers.

De opmars van de spoorwegen in de negentiende eeuw maakte daaraan een einde. Hoe kon je anders spoorboekjes maken? In 1884 werd op een conferentie in Washington de wereld verdeeld in 24 overzichtelijke tijdszones van elk een uur. Ook werd daar grofweg een datumgrens bepaald, die dwars door de Grote Oceaan liep. De nulmeridiaan kwam te liggen bij Greenwich in Londen, toen hoofdstad van het machtigste land.

Maar niet iedereen hield zich hieraan. Frankrijk hield tot 1911 vol dat de nulmeridiaan bij Parijs lag. In Frankrijk liepen daarom alle klokken lange tijd negen minuten en 21 seconden voor op die van Greenwich. Vooral grotere landen worstelden met de tijd en de zones. In de VS werden pas in 1918 standaardtijdzones vastgelegd.

In Nederland kwam er in 1909, bij wet, overal dezelfde tijd. Tot 1940 liepen alle klokken twintig minuten voor op GMT. Maar de Duitse bezetter bepaalde dat Nederland voortaan onder Midden-Europese Tijd viel, een uur voor op GMT. En dat bleef zo.

Ook meer recent is er door politici gemorreld aan de tijdszones, onder meer door de Venezolaanse leider Hugo Chávez. Hij voerde in 2007 een eigen tijdzone in. Daardoor liep zijn land voortaan een half uur uit de pas met andere landen in de regio. Formeel was dat om de bewoners, vooral schoolkinderen, gelijkelijk te laten delen in het aantal uren zonneschijn. Maar de Britse historicus David Rooney, destijds aan het Royal Observatory in Greenwich verbonden als curator of timekeeping, bespeurde iets anders. Hij zei in gesprek met de BBC: „De tijd op de klokken van de natie is een van de middelen om te zeggen waar de macht ligt.”

Ook de Russen kunnen hierover meepraten. In 2011 besloot de toenmalige president Medvedev zijn land permanent op zomertijd te laten overschakelen. Volgens hem was dit beter voor de volksgezondheid. Waarnemers zagen het besluit van Medvedev, die verder nauwelijks een stempel op het land had weten te drukken, als een poging toch nog iets na te laten. Zijn machtiger voorganger en opvolger Poetin maakte er na zijn rentree snel een eind aan. Nu zit Rusland weer op wintertijd, permanent zelfs.

Een bijzonder geval is Bolivia. Daar besloot de linkse regering van president Morales in 2014 de klok op het parlementsgebouw voortaan naar links te laten lopen (ook de cijfers werden omgekeerd). De traditionele klok was een creatie van het koloniale Noorden, zo werd gesteld. Veel navolging kreeg Bolivia’s omgekeerde klok van het Zuiden echter niet.