Een radicale oproep tot niet begrijpen

De derde aflevering van Zomergasten met Simone van Saarloos trok, zoals verwacht, maar weinig kijkers: 330.000.

Abstracte redeneringen en het stellen van vragen in plaats van het geven van antwoorden: de jongste Zomergast aller tijden vloekte hartgrondig in de televisiekerk, waar emotie en cynisme doorgaans de toon bepalen.

De redactie had een paar kunstgrepen toegepast om de verwachte extreem lage kijkcijfers nog enigszins te pareren. Simone van Saarloos ging er met gestrekt been in door direct te beginnen met een vorm van porna (porno voor en door vrouwen). In Headshot is de man het object en zien we alleen zijn gezicht terwijl hij gepijpt wordt. Ook werd meteen met een titeltje gewaarschuwd voor een fragment na 22.00u. dat schadelijk zou kunnen zijn voor kijkers onder de 16 jaar. Wat dat dan wel niet moest worden? Het gewelddadige fragment uit Quentin Tarantino’s Kill Bill was al vaak eerder op televisie te zien geweest.

Van Saarloos vroeg zich hardop af waarom ze de vergelding in deze film zo lekker vond, terwijl ze daar toch geen voorstander van was. Misschien om dezelfde reden waarom ze rugby had gespeeld? Aha, ze sprak zichzelf dus tegen: eerst uitgebreid de lof steken over politiek filosoof Hannah Arendt die begrijpen (verstehen) als het hoogste goed zag en daarna een deel van een recente video-installatie (Ed Atkins' Ribbons) prijzen, als „een radicale oproep tot niet begrijpen”. De cynicus zou wel raad weten met die typering: had deze onbegrijpelijke intellectueel het misschien over zichzelf? 

Veel van de onderwerpen die Van Saarloos aansneed zijn hete hangijzers in de menswetenschappen: lichamelijkheid, ongelijkheid, het belang van de herkomst van degene die aan het woord komt in een maatschappij die vrouwen en niet-autochtonen benadeelt. Ze gebruikte soms het bijbehorende jargon, waarin 'bemiddeld' iets anders betekent dan ‘rijk’.

Maar mag het een keertje? Zo vaak horen we geen prikkelende vrijdenkers pleiten voor openheid van geest. Is de monogame relatie wel altijd de beste manier om te leven? Had een film als Bande de filles/Girlhood ook door een man gemaakt kunnen zijn ? En mag je die vraag eigenlijk wel opwerpen? Is er wel een oplossing voor institutioneel seksisme en racisme?

Veel van de uiteindelijk wel degelijk samenhangende gedachten van de columnist en vrijdenker hadden te maken met ongemak. Waar vorige week Peter Buwalda snoepjes uitdeelde aan de kijker, liet Van Saarloos ons lang kauwen op een voedzame maaltijd.

Ze omarmt haar eigen ongemak en onbegrip. Ze ging een keer of zes naar het museum om Ribbons te bekijken, vooral omdat het zo mooi was. Ze neemt risico’s en realiseert zich vast heel goed dat je zo door veel mensen niet aardig gevonden wordt. De liefde is niet romantisch; seks is een spel, gebaseerd op onderlinge afspraken.

Zit er dan helemaal geen woede in een 25-jarige hemelbestormer? Jawel, maar die wordt uiterst voorzichtig geformuleerd. Haar schrijversgeneratie zou geen engagement kennen, en het liefst op YouTube naar katten kijken? Tsja, kijk dan eens naar het geënsceneerde filmpje van Hans Keller voor de Boekenweek 1985, waarin Remco Campert met een schrijfblokkade zijn vriend Rudy Kousbroek in Parijs bezoekt. Met alle respect: ze doen daar weinig avontuurlijks, de levensangst is vrij tastbaar. Zelfs poezenplaatjes worden belangrijk gevonden.

Het vermoorden van je geestelijke vaders: ook dat moest er een keer van komen. Wilfried de Jong deed precies wat hij moest doen: de spraakwaterval soms een beetje kanaliseren en vooral vragen naar wat hij niet kende of snapte, ook namens al die kijkers die dreigden af te haken. Maar hij liet zich niet afschrikken door een citaat van Kant, overgenomen door Arendt: „Denken is weten wat je niet ziet.”   

Misschien wel uit dankbaarheid voor de openheid van de interviewer, bleek Van Saarloos toch bereid de stilte te doorbreken in de geluidsloze film van fotograaf Charlotte Dumas, Widest Prairies (2013). Minutenlang keken we naar tamelijk statische beelden van wilde mustangs in Nevada. Totdat de curator van de avond commentaar ging geven, uitleg over wat we zagen: een vriendelijke concessie bij het doorbreken van het stiltetaboe op tv.  

Om dan toch met iets lichamelijks te eindigen, besloten Van Saarloos en De Jong de avond passend af te ronden: niet met een tongzoen, maar met een wedstrijdje armpje drukken. Tot twee keer toe bleek De Jong geen partij, althans in dit opzicht.  

Bekijk hier een compilatie van fragmenten uit de uitzending.