Slagboom aan de grens rukt weer op

De open Europese binnengrenzen staan onder druk vanwege de grote stromen migranten. Hoe moet ‘Schengen’ dit overleven?

Niet migranten maar drugs uit Nederland, dat in Frankrijk bekend stond als ‘supermarché de la drogue’, waren de grootste zorg toen de Europese binnengrenzen op 26 maart 1995 verdwenen. Frankrijk dreigde een half jaar voordat het Verdrag van Schengen in werking trad zelfs nog om helemaal niet mee te doen. Minister Pasqua van Binnenlandse Zaken eiste op hoge toon eerst ‘normalisering’ van het Nederlandse drugsbeleid. Ondertussen zijn het geen drugshandelaren, maar vele duizenden migranten die ongehinderd door Europa reizen en ervoor zorgen dat de open grenzen van Schengen langzaam weer sluiten.

Duitsland controleert weer strenger langs de grens met Oostenrijk, terwijl dat land zelf niet langer mensen opneemt in het grootste vluchtelingenkamp bij Traiskirchen, omdat het overvol zou zijn. Zo’n 1.500 migranten, ook vrouwen en kinderen, slapen er nu in de open lucht. Denemarken kondigde weer controles aan de grens met Duitsland aan, zoals Frankrijk die weer invoerde op de route tussen het Italiaanse Ventimiglia en Nice. In het Franse Calais bivakkeren nog altijd duizenden migranten die de oversteek naar het Verenigd Koninkrijk willen wagen.

Zijn strikte controles en files aan de grens voor Europeanen straks weer normaal? Als de Schengenlanden het antwoord op die vraag niet lijdzaam willen afwachten, zullen ze daadwerkelijk solidair moeten worden en elkaar gaan helpen bij de omgang met vluchtelingen en economische migranten.

Asielbeleid gelijkschakelen

Bij de invoering van Schengen, dit jaar twintig jaar geleden, dringen de vergelijkingen met de euro zich op. Tegen het nadrukkelijke advies van de Raad van State in ging het derde kabinet Lubbers begin jaren negentig met Schengen akkoord. Het adviescollege wees toen al op het probleem van vrij reizen door Europa als het asielbeleid in de lidstaten nog niet was gelijkgeschakeld. Nu nog krijgen Syrische vluchtelingen in Zweden automatisch asiel, terwijl ze daar in Griekenland nauwelijks kans op maken. Dat nodigt uit om illegaal door Europa te trekken en pas in Zweden asiel aan te vragen.

Net als later de euro werd ook Schengen ingevoerd om de Europese economische integratie te bevorderen en die tastbaar te maken voor de burger. Daarbij werd niet alleen verzuimd een gemeenschappelijk asielbeleid te organiseren. Er is ook nog altijd geen goede controle op voldoende grensbewaking door lidstaten aan de buitengrenzen van de Schengenzone.

De euro werd op zijn beurt ingevoerd zonder dat het economische beleid in de lidstaten goed op elkaar was afgestemd, met alle gevolgen van dien. De grote verschillen tussen de deelnemende landen wreekten zich zowel bij Schengen als de euro vooral in Griekenland en in mindere mate in Italië. Griekenland wist de grens met Turkije nooit voldoende te bewaken, waardoor er voortdurend migranten illegaal de Schengenzone in reisden. Al in 1997 spraken Duitsland en Nederland over ‘technische hulp’ aan Griekenland en Italië, die zich opmaakten voor het volledige Schengen-lidmaatschap. Via deze twee landen wisten veel Irakese vluchtelingen illegaal West-Europa te bereiken.

In 2011, Italië en Griekenland waren volledig toegetreden, begon Schengen voor het eerst serieus te wankelen. In Noord-Afrika werden autoritaire regimes omver geworpen, waarna grote groepen vluchtelingen de kans grepen om naar Europa te trekken. Italië voelde zich door de rest van Europa in de steek gelaten en verstrekte tijdelijke visa waarmee vooral Tunesiërs ongehinderd de grens overstaken. In reactie daarop probeerde Frankrijk de grens met Italië te sluiten, wat herinneringen opriep aan de jaren voor het Schengenverdrag.

Door toenemend oorlogsgeweld, en meer financiële middelen onder Afrikaanse burgers, neemt het aantal vluchtelingen en migranten de laatste jaren alleen maar toe. De 660.000 asielaanvragen van vorig jaar waren al een toename met 37 procent ten opzichte van 2013. Dit jaar lag het aantal aanvragen in de eerste vijf maanden alweer 68 procent hoger dan in dezelfde periode vorig jaar. Met de verwachte bevolkingsexplosie in Afrika, een verdubbeling naar 2,4 miljard mensen in 2050, zal de migratiedruk op Europa waarschijnlijk nog verder groeien. Hoe moet Schengen dit overleven?

Vier maatregelen

Jurist en Europaspecialist Flora Goudappel schreef een boek over de toekomst van het Europese asielbeleid. Volgens haar zijn de volgende maatregelen nodig:

1 „Ga de buitengrenzen van Schengen als gemeenschappelijke grenzen zien, waar dus ook Nederland verantwoordelijk voor is. Landen als Griekenland en Italië moeten veel meer hulp uit Europa krijgen om illegale immigratie te voorkomen. Asielzoekers die er aankloppen, moeten in goed toegeruste asielcentra ter plekke asiel aanvragen en vervolgens over de EU en de Schengenlanden worden verdeeld.”

2 „Trek de asielprocedures binnen de EU en de Schengenlanden gelijk. Zo voorkom je dat vluchtelingen illegaal gaan rondreizen in de hoop in een ander land sneller voor een verblijfsvergunning in aanmerking te komen.”

3 „Zorg naast de huidige asielprocedure voor een regeling waarbij economische migranten tijdelijk in Europa kunnen werken in sectoren waar behoefte aan ze is. Zij worden in de Europese aankomstlanden geselecteerd, of liever nog in hun regio van herkomst. Als er een legale route is, wordt de kans groter dat ze niet illegaal komen en in economisch slechte tijden weer terugkeren naar hun eigen land.”

4 „Zet migranten die zich aan de procedures onttrekken onverbiddelijk uit.”

Goudappel houdt er rekening mee dat de maatregelen die ze voorstelt in eerste instantie de gevreesde aanzuigende werking zullen hebben. Goudappel: „Uiteindelijk zullen heldere regels en strikte naleving daarvan tot minder illegale economische migranten leiden. Vluchtelingen voor oorlog en ander onrecht zullen altijd blijven komen. Zij hebben ook recht op opvang.”