Pijpleiding door een mijnenveld

Moskou wil het Russische gas om Oekraïne heen leiden, door de Zwarte Zee. Na een botsing met Europese partners zag Gazprom Turkije als ideale partner. Maar zes maanden later is er nog niks getekend en ligt het werk stil. Turkije laat Poetin rustig zweten.

Gasbuizen van het Gazprom, die bedoeld waren voor het transport van Russisch gas door de SouthStream pijpleiding wachten op beter tijden. Foto Bloomberg

Voor de Russen een machtig geopolitiek wapen, voor de armlastige regeringen op de Balkan een goudmijntje, en voor de Turken de verwezenlijking van een droom: een regionale energierotonde. TurkStream zou het allemaal kunnen zijn, maar voorlopig is het project dat in de plaats is gekomen voor SouthStream nog niets van dat alles. De aanleg van een leiding die het Russische gas via een zuidelijke route om Oekraïne heen naar Europa zou moeten brengen, ligt nagenoeg stil. De hoofdrolspelers Rusland en Turkije geven tegenstrijdige berichten af.

Intussen liggen de onderdelen van de pijpleiding op een werf in de Bulgaarse havenstad Burgas te verstoffen. Het schip dat de pijpen moest gaan leggen is naar huis gestuurd.

De aanleg van het zeegedeelte tussen Rusland en Bulgarije zou worden uitgevoerd door SouthStream bv, een consortium van Gazprom met het Italiaanse Eni, het Franse EDF en het Duitse Wintershall, gevestigd in Amsterdam.

Het Italiaanse Saipem was ingehuurd om de onderdelen die gereed liggen op de werf van Burgas voor de eerste van in totaal vier leidingen naast elkaar, af te zinken. Maar het liep anders: Gazprom besloot het traject te verleggen en zijn partners uit te kopen. Hoe abrupt dat allemaal verliep blijkt uit het feit dat het schip van Saipem al ter plekke was toen de samenwerking begin juli plotseling werd opgezegd, en daarmee een contract van 2,4 miljard euro.

Algemeen wordt ervan uitgegaan dat het Zwitsers-Nederlandse offshore-bedrijf Allseas het werk van Saipem zal overnemen. Een woordvoerder bevestigt dat Allseas kandidaat is. Het bedrijf van Edward Heerema heeft immers al een contract voor het leggen van de tweede van de vier leidingen. Maar dat zegt op dit moment weinig. De woordvoerder: „Allseas heeft geen zicht op concrete nieuwe stappen. Beslissingen daarin hangen af van een veelheid van politieke en economische factoren, en vinden geheel buiten ons gezichtsveld plaats.”

Het geopolitieke spel in inderdaad duizelingwekkend. Wat nu TurkStream heet, begon in 2007 als SouthStream, aan het eind van de tweede ambtstermijn van president Poetin. De Russische president zag de doorvoer van het Russische gas door het politiek onrustige Oekraïne als toenemend probleem. Nadat in 2005 de basis was gelegd voor een noordelijke verbinding door de Oostzee, Nord Stream, begon Poetin te werken aan een zuidelijke verbinding om Oekraïne heen.

Russisch-Italiaans een-tweetje

Een een-tweetje met zijn Italiaanse vriend Berlusconi vormde het begin. Nog net voor Poetin het presidentschap tijdelijk zou overdragen aan Dmitri Medvedev, sloten Gazprom (nauw gerelateerd aan Poetin) en het Italiaanse ENI (nauw gerelateerd aan Berlusconi) een principeakkoord.

De zuidelijke gasleiding zou in de buurt van Sotsji de zee in gaan om in Bulgarije aan land te komen. Gazprom zou het Russische deel aanleggen, het consortium SouthStream bv het traject door de Zwarte Zee. Op Europees grondgebied zou een deel van het gas vanuit Bulgarije naar Italië gaan en een deel via Servië en Hongarije naar Oostenrijk.

Voor de aanleg en exploitatie van de infrastructuur over land sloot Gazprom bilaterale contracten met de betrokken landen. Maar daar kwam het Russische gasbedrijf al snel in botsing met Europese regels. In Bulgarije ontstond een rel over de aanbesteding die niet aan de Europese eisen voldeed, wat tot eindeloos politiek geharrewar leidde. En er was de kwestie van de third party access. De EU eist dat energienetwerken ook openstaan voor derden, om de vrije marktwerking te garanderen.

Dat laatste werd een steeds groter strijdpunt tussen Rusland en de EU, nadat Poetin in 2012 aan zijn jongste ambtstermijn was begonnen als president en het politieke klimaat tussen Oost en West begon te verslechteren.

Eind vorig jaar was de maat vol. Althans, dat betoogde Poetin met enig politiek misbaar. Hij had Europa helemaal niet nodig om zijn plannen te verwezenlijken, zei hij. De Turken stonden volgens hem te springen om het plan over te nemen. Met een kleine aanpassing kon de leiding worden omgelegd naar Kyikoy, in het Europese deel van Turkije. Van daaruit moest Europa het maar zelf weten. Als de EU verzekerd wilde blijven van Russisch gas, moest het zelf maar voor de infrastructuur zorgen, was de Russische boodschap.

Turkije reageerde enthousiast op de Russische wending. Los van het feit dat de snelgroeiende Turkse economie zelf steeds meer energie verbruikt, koestert Ankara de ambitie om de rol van regionale gasrotonde te spelen. Hoe meer gas dus, hoe beter. Zeker als Moskou tegen de achtergrond van het geopolitieke spel bereid zou zijn om de Turken een forse korting te geven op het Russische gas.

Met de aanleg van een gasleiding vanuit Azerbajdzjan (Trans-Anatolische Gaspijpleiding, TANAP) en een naar Italië (Trans-Adriatische gaspijpleiding TAP), ontwikkelt Turkije zich als een spin in het regionale gasweb. De verwachte exploitatie van grote hoeveelheden gas in het oostelijk deel van de Middellandse Zee zal die positie alleen maar versterken.

Bij al die infrastructuur hoeft Turkije voor TurkStream nauwelijks kosten te maken. De Russische pijpleiding kan zo inpluggen op de verbindingen die nu worden aangelegd om de TANAP-leiding aan te sluiten op het Europese net.

Maar ondanks alle evidente voordelen, zijn Moskou en Ankara er nog niet ingeslaagd om het eens te worden over de details. Vooral niet over het belangrijkste detail: de prijs die Turkije moet gaan betalen voor het Russische gas via TurkStream. Volgens de Russische minister van Energie Aleksander Novak zijn ze eruit en krijgen de Turken een korting van 10,25 procent, een gebruikelijke korting voor bondgenoten. Er is alleen nog geen getekend document.

De Griekse schakel

Ankara blijft twijfel zaaien, De Turkse kant ontkent dat er overeenstemming is en zegt dat de onderhandelingen zijn opgeschort. Een persoonlijke ontmoeting tussen de twee presidenten, Poetin en Erdogan, moet dit najaar wel een handtekening opleveren. Die zal niet gratis zijn.

De volgende schakel in het Russische plan is Griekenland. Met het linkse Syriza aan de macht, dat zijn wortels heeft in de communistische partij, zou dat geen grote horde moeten zijn. Premier Tsipras werd in april door Poetin als een verloren zoon in Moskou aan de borst gedrukt. Niet het kritische Europa met zijn lastige regeltjes, maar het ruimhartige Rusland zou de geplaagde premier de helpende hand bieden.

Griekenland zou jaarlijks honderden miljoenen euro’s kunnen verdienen met de doorvoer van het Russische gas. De Grieken zouden aan hun kant van de grens een overslagplaats kunnen aanleggen, waar niet alleen het gas van TurkStream verhandeld zou kunnen worden, maar ook vloeibaar gas (LNG) dat via de Middellandse Zee kan worden aangevoerd naar een nog te bouwen terminal.

Moskou zou de Grieken zelfs leningen in het vooruitzicht hebben gesteld om deze grootste plannen te verwezenlijken. Maar, hoe leeg de Griekse schatkist ook is, concrete toezeggingen van Russische kant zijn nog uitgebleven. En of die er komen is de vraag, nu Moskou met het recente vertrek van de oud-communist Panayotis Lafanazis uit de Griekse regering, een belangrijke bondgenoot heeft verloren.

Het Russische kamp ziet de hand van de Verenigde Staten achter de ontwikkelingen rond SouthStream en TurkStream. De VS willen dat het gas voorlopig door Oekraïne blijft stromen, zodat niet alleen de Oekraïense huizen warm blijven, maar er ook nog iets van inkomsten binnenkomen uit het gastransport dor het land.

Het zouden de Amerikanen zijn geweest die het oorspronkelijke SouthStream hebben laten vastlopen in Bulgarije, het zouden de Amerikanen zijn die NAVO-bondgenoot Turkije onder druk zetten om het de Russen lastig te maken, en het zouden diezelfde Amerikanen zijn die Griekenland stilletjes hebben afgebracht van een flirt met de Russen.

Aan complottheorieën geen gebrek in dit deel van de wereld. Feit is dat de frustratie onder alle partijen die bij TurkStream betrokken zijn, groot is. Eurocommissaris Maros Sefcovic van Energie en tevens een van de plaatsvervangende voorzitters van de commissie, waarschuwde begin dit jaar al dat het Russische plan om SouthStream te vervangen door TurkStream niet zou gaan lukken. Hij heeft nog geen ongelijk gekregen.