Journalistiek of landverraad?

Tussenstand van een week crisis over de persvrijheid in de Duitse rechtstaat: de ontslagen hoogste federale aanklager Harald Range werd woensdag als een held met bier en pretzels uitgeluid door zijn voormalige ondergeschikten in Karlsruhe. De bloggers van Netzpolitik.org die door Range zijn beschuldigd van landverraad, gelden als martelaren van de kritische internetgemeente en hebben meer dan 130.000 euro donaties opgehaald. Het Openbaar Ministerie van Berlijn stelt een onderzoek in naar mogelijke belemmering van de rechtsgang door bondsminister van Justitie Heiko Maas (SPD). De minister van Binnenlandse Zaken, Thomas de Maizière (CDU), heeft gisteren herhaald dat hij écht van niks geweten heeft. Bondskanselier Angela Merkel (CDU) heeft nogmaals haar vertrouwen in Maas laten uitspreken, wat sommigen een veeg teken vinden. En de grote coalitie van CDU/CSU en SPD in de Bondsdag heeft gisteren met succes een door de Groenen aangevraagd spoeddebat met minister Maas geblokkeerd. Als een grote emmer koud water om de oververhitte gemoederen tot bedaren brengen. Het is de vraag of dit lukt: vandaag maakt der Spiegel bekend dat ook parlementariërs verdacht worden van landverraad.

Controle op sociale media

Voordat dit spektakel zich ontrolde was er al geruime tijd spanning opgebouwd tussen de verschillende hoofdrolspelers. Dat begon met het uitlekken van gevoelige informatie van het Bundesamt für Verfassungsschutz ofwel de binnenlandse veiligheidsdienst. In februari en mei publiceerden Markus Beckedahl en Andre Meister op Netzpolitik.org gedetailleerde gegevens over de uitbreiding van de controle op de sociale media op het internet. Pijnlijk, na alle ophef over de ‘bewaking’ van Duitse internetgebruikers door de Amerikaanse inlichtingendienst NSA. Volgens Range waren staatsgeheimen gepubliceerd en dat betekende landverraad.

Die zeer omstreden aanklacht was niet meer gebruikt tegen journalisten sinds de zogeheten Spiegelaffaire in 1962. Het tijdschrift had toen kritisch geschreven over de belabberde staat waarin de Bundeswehr verkeerde. Toenmalig minister Franz Josef Strauß (Defensie, CSU) diende een aanklacht in wegens landverraad. Het gevolg was huiszoeking op de redactie van der Spiegel in Hamburg en arrestatie van journalisten. Resultaat: brede verontwaardiging in de West-Duitse samenleving, en de val van het vierde kabinet-Adenauer.

Overigens werd dat onderzoek geleid door toenmalig hoofdofficier van justitie Siegfried Buback, die in 1977 door de terreurgroep RAF werd vermoord. Inmiddels was hij opgeklommen tot hoogste federale aanklager ofwel Bundesgeneralanwalt, en zo een voorganger van Range. De springstof rond het onderwerp ‘publicitair landverraad’ lag sindsdien hoog opgestapeld.

Vandaar dat minister Maas direct optrad, toen vorige week bekend werd dat twee journalisten werden beschuldigd van landverraad. Hij verklaarde dat hij het oneens was met Range, dat er geen sprake was van openbaarmaking van staatsgeheimen of van landverraad. Toen Range afgelopen dinsdag desondanks volhardde en tegenover de pers verklaarde dat hij opkwam voor de onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie en zich verzette tegen de „politieke inmenging” door de minister van Justitie, tekende hij in feite zijn eigen ontslagbrief.

Range, die volgens verschillende media intern tot dan toe bekend stond als een zacht ei, werd in de wereld van de openbare aanklagers op slag een gevierde figuur. Tegenover de Frankfurter Allgemeine Zeitung zei hij gisteren dat hij niet als „geslagen hond van het erf gejaagd” wilde worden. Dat bij landverraad Justitie dient op te treden en dat hij zich niet had schuldig willen maken aan belemmering van de rechtsgang. Hetzelfde delict waar Maas nu van wordt verdacht door de aanklagers van het bondsland Berlijn.

Het palet van spelers in deze kwestie biedt op dit moment de overzichtelijkheid van een knokpartij in het Gallische dorp van Asterix en Obelix. Iedereen valt iedereen aan: de christen-democraten van CDU/CSU vinden dat Maas (SPD) veel uit te leggen heeft. Wist hij al niet veel eerder van de aanklacht die werd voorbereid door Range? En waarom had hij niet gebruik gemaakt van zijn aanwijzingsbevoegdheid?

De sociaal-democraten van de SPD maken minister De Maizière, verantwoordelijk voor de binnenlandse veiligheidsdienst, hetzelfde verwijt. De oppositiepartijen Die Linke en Groenen willen een diepgaand onderzoek naar het falen van Maas én De Maizière en niet te vergeten Angela Merkel. Formeel coördineert haar Bundeskanzleramt de verschillende inlichtingendiensten, dus waarom heeft de bondskanselier niet ingegrepen?

De enige hoofdrolspeler in deze zogeheten Staatsaffäre die zich sinds afgelopen zondag tamelijk stilhoudt, is Hans-Georg Maaßen, de chef van de binnenlandse veiligheidsdienst. Afgelopen zondag verklaarde hij tegenover Bild am Sonntag nog standvastig dat staatsgeheimen waren gelekt en dat dat neerkwam op landverraad. Inmiddels hebben echter zijn eigen minister De Maizière en Merkel zich gesteld achter het standpunt van minister Maas: het bekend worden van organogrammen en begrotingsinformatie van de veiligheidsdienst vormt geen bedreiging voor de Duitse staat en ook wordt geen buitenlandse mogendheid in de kaart gespeeld.

Naast alle politieke tegenstellingen openbaart zich hier een tweede front: dat van machtige, autonoom optredende ambtenaren tegen de boven hen gestelde politici.

Pionoffer

De Berlijnse politicoloog Hajo Funke houdt Maaßen voor hoofdverantwoordelijke voor het ontstaan van de crisis. „Range was slechts een pionoffer,” zegt Funke, die vorige maand Staatsaffäre NSU publiceerde. Het gaat om een lijvige studie over de bruine terreurgroep Nazionalsocialistischer Untergrund en over het falen van de veiligheidsdienst bij de opsporing van de drie neo-nazi’s uit het Thüringse Zwickau, die tussen 2000 en 2007 acht immigranten en een politievrouw vermoorden en tal van bomaanslagen en bankovervallen pleegden. Als gevolg hiervan moest onder meer de voorganger van Maaßen het veld ruimen.

Funke noemt de binnenlandse veiligheidsdienst een „verzelfstandigde” dienst en een „staat in een staat die door niemand in de hand wordt gehouden”. „Maaßen heeft alle verantwoordelijkheid voor de fouten die gemaakt zijn door zijn dienst in de NSU-zaak afgewezen,” zegt Funke. „Hij is degene die de ongehoorde aangifte heeft gedaan van landverraad. De Mazière weet zoals gewoonlijk van niets. Maar hij is politiek verantwoordelijk, dus zo kan hij zich er niet vanaf maken.”

Funke wijst erop dat een van de hoofdverantwoordelijken bij het falen van de opsporing van de NSU-misdrijven, toenmalig vice-voorzitter van de binnenlandse veiligheidsdienst Klaus Dieter Fritsche, inmiddels is bevorderd tot coördinator van de inlichtingendiensten op het Bundeskanzleramt. Merkel heeft eerder een dure eed gezworen aan de nabestaanden van de slachtoffers van de NSU dat zij er alles aan zou doen om de moorden op te helderen. Maar haar topambtenaar Fritsche denkt daar heel anders over. Hij verklaarde later in verband hiermee dat „er geen staatsgeheimen publiek mogen worden, die het optreden van de regering kunnen ondermijnen”.

De Netzpolitik-affaire jaagt alle Duitse journalisten en hun bronnen nu de stuipen op het lijf, maar kan volgens Funke een onverwacht positief bijeffect krijgen. „Politici die niet tegen oppermachtige ambtenaren durfden in te gaan, kunnen de enorme publicitaire druk rond deze zaak gebruiken om eindelijk op te treden. En de macht van functionarissen als Maaßen inperken.”