Fraude? Dan sturen bestuurders liever hun advocaat erop af

Foto ANP

Wie belt de bestuurder als het mis is? Als er mogelijk is geknoeid met de administratie, of als er aanwijzingen zijn van omkoping? Hij kan een forensisch accountant vragen de zaak te onderzoeken – die is goed met cijfers. Maar steeds vaker kiest de topman een ander telefoonnummer: die van zijn advocaat.

Fraudeonderzoeken zijn uitgegroeid tot een belangrijke business voor advocatenkantoren. Cijfers zijn niet beschikbaar – zulke onderzoeken blijven vaak geheim – maar fraudeadvocaten zeggen dat de vraag de afgelopen vijf jaar fors is toegenomen. Advocatenkantoor De Brauw Blackstone Westbroek wordt steevast aangewezen als marktleider en deed bijvoorbeeld onderzoeken bij Imtech, SBM Offshore en Ordina.

En NS. Het spoorbedrijf wilde een “objectief en onafhankelijk” beeld krijgen over “mogelijke onregelmatigheden” bij de verwerving van de aanbesteding voor het openbaar vervoer in Limburg. Die waren er: via een schijnconstructie was een oud-werknemer van concurrent Veolia betrokken bij de bieding van NS. Op grond van de conclusies van De Brauw heeft NS “arbeidsrechtelijke maatregelen” getroffen tegen zeven werknemers.

Maar het kantoor bleek ook ingehuurd om NS bij te staan in de ruzie met kartelwaakhond Autoriteit Consument en Markt – over diezelfde aanbesteding in Limburg. Een dubieuze dubbelrol, klonk het. Direct werd een reeks onderzoeken naar het De Brauw-onderzoek ingesteld. Onder meer door minister Dijsselbloem van Financiën en de Amsterdamse Orde van Advocaten. Die onderzoeken lopen nu.

Door het NS-onderzoek is de discussie opgelaaid. Want hoe onafhankelijk zijn die fraudeonderzoeken nou helemaal? En wat zijn de risico’s?

Liever een advocaat

Lange tijd waren interne onderzoeken het exclusieve domein van forensische accountants. Bij vermoedens van fraude verwezen advocaten hun cliënt door naar die accountants. Maar de afgelopen vijf jaar wenden Nederlandse bedrijven in problemen zich steeds vaker tot fraudeadvocaten. Een verschuiving die eerder al in Amerika plaatsvond.

Belangrijkste reden: advocaten hebben verschoningsrecht, waardoor Justitie de informatie die ze verzamelen niet kan opeisen. Een groot voordeel voor een bedrijf – zeker nu Justitie zich steeds actiever bezighoudt met fraudebestrijding. Door een advocaat in te schakelen, houdt het bedrijf de regie.

Er zijn meer verschillen. Zo moeten accountants zich ook aan strenge regels houden als ze feitenonderzoek doen. Over het toepassen van hoor en wederhoor, over het afnemen van interviews. Ook hebben accountants sinds 2013 de plicht om verdachte transacties te melden. Accountants hebben bovendien een strenge tuchtrechter.

Advocaten hebben wel gedragsregels en een tuchtrechter, maar specifieke regels over hoe ze onafhankelijk feitenonderzoek moeten uitvoeren, bestaan niet.

“Kul”

In hoeverre is een advocaat dan onafhankelijk? Advocatenkantoor De Brauw wilde zelf niet meewerken aan dit artikel. Fraudeadvocaten van andere kantoren wel. Het is “kul” dat een advocaat een “volstrekt onafhankelijk” onderzoek zou kunnen doen, zegt advocaat Aldo Verbruggen van advocatenkantoor Jones Day. Joost Italianer van NautaDutilh:

“Als advocaat ben je per definitie niet onafhankelijk.”

Wel kan een bedrijf zijn advocaat vragen een onafhankelijk onderzoek te doen. Dat vroeg NS aan De Brauw. In zo’n situatie “mag de cliënt geen invloed hebben op de uitkomst”, zegt Pieter van Regteren Altena, de deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten. Die regel staat niet op papier, zegt hij. Maar:

“Het spreekt voor zich dat een onderzoek niet onafhankelijk is als de onderzochte invloed heeft op de inhoud. Je moet goed uitkijken dat er geen sprake is van een conflicterend belang.”

Afspraken

Vooraf maken advocaten daarom vaak afspraken die hun invloed moeten minimaliseren. Een gebruikelijke manier is de raad van commissarissen de opdracht formeel te laten geven in plaats van de raad van bestuur.

En een onderzoek doen voor een cliënt waarvan je al huisadvocaat bent? “Je moet je afvragen of je die cliënt helpt door die opdracht aan te nemen”, zegt een anonieme advocaat.

“Als dat rapport wordt gepresenteerd als onafhankelijk, ontstaat de schijn van belangenverstrengeling. Dat moet je vermijden.”

Regels

Is het tijd dat ook advocaten regels krijgen, om discussies zoals nu rond het NS-onderzoek te voorkomen? Fraudeadvocaten vinden eigenlijk dat ze die regels niet nodig hebben. Al zien zij ook wel – zeker nu – dat die kunnen bijdragen aan de geloofwaardigheid van hun onderzoeken.

Beroepsorganisatie Orde van Advocaten denkt over regels na, maar wil nog niet zeggen hoe die eruit kunnen zien. De Amsterdamse deken Van Regteren Altena, verantwoordelijk voor het onderzoek naar De Brauw, oppert wel een idee: een vaste advocaat mag straks geen onafhankelijk onderzoek meer doen voor zijn cliënt.

Tot die tijd zit er niets anders op dan onderzoek doen naar discutabele onderzoeken. Het voordeel voor advocaten: ook dát levert weer werk op.