Geef toe dat je veel niet weet over andere culturen

Door yoga en Boeddhabeeldjes lijkt het alsof we in contact staan met andere culturen. Volgens Daniel Doodkorte en Ferial Saatchi kunnen we beter erkennen hoe groot de afstand is.

Illustratie Enkeling Illustratie Enkeling

Yoga is op dit moment met 600.000 beoefenaars de snelst groeiende sport in Nederland. De Indiase premier Modi heeft onlangs op de Internationale Dag van de Yoga zijn hoop geuit dat Yoga het bewustzijn van de wereldbevolking gaat verbeteren. Hij denkt dat het zelfs kan helpen in de strijd tegen klimaatverandering. Maar wat weten die 600.000 beoefenaars eigenlijk van de oorspronkelijke filosofie die ten grondslag ligt aan de yoga?

De populariteit van yoga is natuurlijk niet het enige voorbeeld van hoe we in ons dagelijks leven met andere culturen te maken hebben. We boeken voor het najaar een reis naar Egypte, een website laten we in India bouwen en minister Ploumen sleepte onlangs een half miljard aan orders binnen tijdens een handelsmissie in China. Minder leuk is dat er naar schatting 180 jihadstrijders vanuit Nederland zijn afgereisd naar Syrië. Contact en confrontatie met andere culturen is onderdeel geworden van onze dagelijkse realiteit. Maar wat weten we eigenlijk van ontwikkeling van de ideologie in China? En wie heeft zich weleens beziggehouden met de geschiedenis van de islam?

Het is duidelijk dat we ons moeten verdiepen in andere tradities, maar het is verre van duidelijk hoe we dit moeten doen.

Als het over fundamentele dingen gaat

Je kunt dit vergelijken met het voeren van een gesprek met iemand die je niet kent. Een alledaags gesprekje over eetgewoontes en tafelmanieren is misschien niet zo ingewikkeld. Lastiger wordt het wanneer het om meer fundamentele dingen gaat. Neem de vrijheid van meningsuiting, de positie van de vrouw of het idee van het goede leven.

Eigenlijk komen we er pas achter hoe we hier zelf over denken als we geconfronteerd worden met andere opvattingen. Proberen om andere opvattingen te begrijpen is nooit vrijblijvend. Echt naar de ander luisteren, betekent dat je bereid moet zijn om misschien je eigen opvattingen te veranderen.

Andere denktradities kunnen ons ook inspireren om op een andere manier met onze eigen problemen om te gaan. In het Afrikaanse Ubuntu-denken staat, om een voorbeeld te geven, niet het denken vanuit een afgezonderd ‘ik’ maar denken vanuit een ‘wij’ centraal. Een belangrijke rol hierin spelen de sages. Dit zijn wijsheidsleraren met een centrale functie binnen de gemeenschap. Het zijn een soort dorpsoudsten die bemiddelen wanneer families een conflict hebben met elkaar. Zij zoeken dan naar een perspectief dat ruimte biedt aan de verschillende standpunten. De vraag is niet welke partij gelijk heeft, maar ze zoeken naar een manier om de verschillen van mening naast elkaar te laten bestaan. Een gevolg hiervan is dat er soms meerdere generaties overheen kunnen gaan voordat een conflict is opgelost. Er wordt rekening gehouden met de generaties uit het verleden, het heden en de toekomst.

We kunnen ons natuurlijk afvragen of wij zeventig jaar de tijd willen en kunnen nemen om problemen in onze eigen samenleving op te lossen. Tegelijkertijd moeten we misschien erkennen dat het in sommige gevallen eenvoudigweg zo lang kan duren. De conflicten met de moslimgemeenschap in Nederland zijn na twee generaties nog steeds niet opgelost. Moeten we de hoop dan maar opgeven? Zoeken we eigenlijk wel naar een manier om verschillende opvattingen naast elkaar te laten bestaan? Of willen we vooral ons eigen gelijk halen?

Toch moeten we niet de illusie hebben dat het eenvoudig is om door te dringen tot andere denktradities en de gelaagdheid ervan te doorgronden. In al onze goedbedoelde pogingen om er een beeld van te krijgen, ligt het gevaar van oversimplificering op de loer. Vaak is er de neiging een karikatuur te maken die ons op een of andere manier goed uitkomt.

Deze oversimplificering en karikatuurvorming spelen al heel lang een rol in de eurocentrische beeldvorming van andere culturen. Zo werden ‘de Afrikaan’ en ‘de moslim’ eerst afgeschilderd als primitief en barbaars. Vervolgens kwamen in de negentiende eeuw allerlei geïdealiseerde beelden naar voren: de Afrikaan werd geassocieerd met de nobele wilde en de islamiet werd neergezet als een exotische poëet. Alle goede bedoelingen ten spijt werd hiermee opnieuw een karikatuur geschetst van de ander. De kenmerken die we geven aan de karikatuur zijn steeds weer een afspiegeling van onze eigen denkmotieven en representeren nauwelijks de cultuur in kwestie.

Dit zien we ook als yoga vermarkt wordt als een spoedcursus happiness of als het Boeddhabeeldje de tuinkabouter vervangt. We gebruiken deze denktradities dan als een middel voor economisch gewin, om onze status te verhogen of als een quick fix voor onze problemen.

We vervallen in een superioriteitsgevoel

Waarom is het zo moeilijk om de ander serieus te nemen? Het blijft keer op keer een uitdaging om naar gelijkwaardigheid te streven en niet te vervallen in een westers superioriteitsgevoel.

De essentiële vraag is dus hoe we ons meer integer kunnen verhouden tot andere culturen en denktradities. Het begint misschien met de erkenning dat een traditie niet vrijblijvend toegankelijk is. Een traditie kan zich nooit helemaal aan ons blootgeven en er zal altijd een zekere afstand blijven bestaan. We moeten onder ogen zien dat een denktraditie niet eenduidig is en dat haar gelaagdheid niet te reduceren is tot een eenvoudig verhaal. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar toch gaan we hier constant de mist mee in. Wanneer we ons hier wel bewust van zijn, plaatst dit onze eigen beeldvorming in een groter perspectief en relativeert het onze opvattingen. We erkennen dan dat de beelden die we vormen geen recht doen aan de ander.

Het gaat om het aannemen van een meer bescheiden en vooral ook zelfkritische positie ten opzichte van de ander. Juist deze afstand maakt het mogelijk nieuwsgierig te blijven en steeds weer nieuwe ontdekkingen te doen. Door een reflectieve houding te cultiveren kunnen we proberen om meer recht te doen aan de verschillende denktradities die onze wereld rijk is. Een geglobaliseerde wereld vraagt om een geglobaliseerd bewustzijn.