Eindigt deze ‘Koerdische Obama’ in de cel?

Zijn pro-Koerdische partij HDP werd bij de Turkse verkiezingen groter dan ooit. Maar de oorlog is terug. „De kans dat Erdogan bijdraait? Eén op een miljoen.”

Selahattin Demirtas, leider van de linkse pro-Koerdische partij HDP, in de tuin van het partijkantoor in Brussel. Foto David van Dam

Een onopvallend kantoor in het centrum van Brussel. Een handgeschreven bordje op de onderste bel met de letters HDP. In de achtertuin zit Selahattin Demirtas (42).

Nog maar twee maanden geleden stond de Turkse Koerdische mensenrechtenjurist op het overwinningspodium. Bij de parlementsverkiezingen tilde hij de Democratische Volkspartij (HDP) over de hoge kiesdrempel van 10 procent en kwam de partij voor het eerst in het Turkse parlement. Demirtas belichaamde de hoop dat de politiek het in de emancipatiestrijd van de Koerden definitief kon overnemen van de verboden guerrillabeweging PKK.

Maar de Turkse praktijk is weerbarstig. De afgelopen weken escaleerde het geweld. Eerst doodde de Islamitische Staat met een aanslag in Suruç 32 Koerdische jongeren die actief waren bij de HDP. Daarop volgden vergeldingsaanslagen door de PKK op Turkse politie en militairen, omdat de PKK Turkije ervan verdenkt IS te hebben gesteund. De regering zette de luchtmacht in om de uitvalsbases van de PKK in de bergen in Noord-Irak te bombarderen.

Van de verkiezingsroes is niets over. Demirtas brengt een inderhaast ingelast bezoek aan Brussel. Hij zoekt internationale steun om het vredesproces in Turkije weer op gang te brengen, zegt hij. En om oudgedienden uit de Koerdische politieke beweging te raadplegen, bannelingen die in de jaren negentig uitweken naar Europa omdat ze in Turkije voor vervolging vreesden.

In pak aan de tuintafel achter het sobere partijkantoor oogt hij zelf ook als zo’n balling. Een vermoeide man, die inmiddels ook om zichzelf moet vrezen, hoewel hij daar weinig woorden aan vuil maakt. Demirtas wordt op aandringen van de regering vervolgd wegens opruiing en aanzetten tot en faciliteren van geweld, afgelopen oktober. Hij kan 24 jaar gevangenis krijgen. De ‘Koerdische Obama’, die een grote minderheid politiek emancipeert, dreigt een Koerdische Mandela te worden, die dat vanuit de gevangenis moet doen.

De wapenstilstand met de PKK die begin 2013 inging is duidelijk ten einde, zegt hij teleurgesteld. „De oorlog is opnieuw begonnen.” Maar het vredesproces tussen de Turkse Koerden en de regering is nog te redden, voegt hij eraan toe. „We proberen druk op beide partijen te zetten om de wapens neer te leggen en weer met elkaar te gaan praten. Daartoe hebben we binnenlandse en buitenlandse steun nodig. Europa kan meer doen.”

Wat zou u concreet willen zien?

„Turkije is kandidaat-lid van de Europese Unie. Europa mag dus reageren op wat er gebeurt. Vertegenwoordigers van de EU moeten zo snel mogelijk zowel de PKK als de regerende AKP oproepen om de wapens neer te leggen. En de EU kan aanbieden toezichthouder te worden bij dit nieuwe vredesproces.”

Bent u daar voorstander van?

„Ja, natuurlijk. Het is belangrijk dat er als toezichthouder een grote macht is waarvan wordt geloofd dat die rechtvaardig is. Dat zal ervoor zorgen dat het proces op een veilige manier verloopt. De HDP gelooft niet dat dit proces op een gezonde manier kan worden voortgezet zonder toezichthouder.”

Met het halen van de kiesdrempel stak de pro-Koerdische HDP een spaak in het wiel van president Recep Tayyip Erdogan. Die had gehoopt dat zijn partij, de AKP, de absolute meerderheid zou houden en die zou gebruiken om een presidentieel systeem in te voeren. In de verkiezingscampagne gold Demirtas als tegenpool van de autoritaire president.

Nu beschuldigt hij Erdogan ervan het conflict met de PKK – die in Europa en de VS geldt als terreurorganisatie – te laten oplaaien om politieke redenen. De achterban van de politieke partij HDP overlapt met die van de PKK. Veel families waarin HDP wordt gestemd, hebben ook een familielid ‘in de bergen’, een eufemisme voor de gewapende strijd.

„Dat de oorlog opnieuw is begonnen zien wij als vuil spel van de AKP. Erdogan heeft onrechtmatig verkiezingscampagne gevoerd. Hij wilde bereiken dat hij alleen aan de macht kwam. Dat hebben wij belet door als vierde partij in het parlement te komen. Daarom doet hij er alles aan om geen coalitie te vormen en op vervroegde verkiezingen aan te sturen. Strijd met de PKK, waarbij slachtoffers vallen onder politie en militairen, is voor hem de meest effectieve manier om onze partij in een kwaad daglicht te stellen, want dan zijn de ogen meteen op de HDP gericht. Hij sleept het land de chaos in.”

Demirtas praat zacht en bedachtzaam. Het contrast met Erdogan, die het hart op de tong heeft en vaak grof uit de hoek komt, is het gevolg van een totaal verschillend wereldbeeld, zegt hij.

„Dit is geen simpele machtsstrijd met Erdogan. We vertegenwoordigen twee heel verschillende werelden. Erdogan wil een presidentieel systeem, een soort dictatuur. Wij willen decentralisatie. Erdogan gaat uit van een homogene identiteit: Turks, nationalistisch, sunnitisch. Wij accepteren alle geloofsovertuigingen en identiteiten.”

Heeft het vredesproces kans van slagen zolang Erdogan er zit?

Hij zucht. „Als Erdogan binnen de grenzen van zijn functie blijft en zegt dat hij het vredesproces steunt is dat genoeg. Maar nu passeert hij de regering en geeft hij directe aanwijzingen aan de rechters en het parlement. We hebben geen persoonlijk probleem met Erdogan. Als hij ophoudt met deze foute politiek kan hij zich weer aansluiten.”

Hoe groot schat u de kans dat hij dat doet?

„Eén op een miljoen.”

Hoe past IS in dit plaatje? Waarom zijn Koerden boos op Turkije als IS Koerden in Turkije doodt?

„De Koerden zijn boos op de AKP, want de AKP-regering heeft IS zo laten groeien. Zij hoorden bij de regeringen die IS het meest steunen.”

Nu niet meer?

„Nu zegt de regering dat ze nóg actiever is in het bestrijden van IS, maar in de praktijk zien we dat niet. We zien een strijd die ze niet wil.”

Prominenten van de HDP, onder wie Demirtas, fungeerden het afgelopen jaar in het prille verzoeningsproces als boodschapper tussen de gevangen oprichter van de PKK, Abdullah Öcalan, en de Turkse regering. Vier maanden geleden kreeg hij voor het laatst toestemming voor een bezoek aan het eiland waarop Öcalan een levenslange gevangenisstraf uitzit.

Hoe ziet u uw eigen rol nu? Bemiddelaar? Boodschapper?

„Wij zijn nog steeds de enige partij die met Öcalan, Kandil (de naam van het gebergte in Irak waar de PKK-leiding zit, red.) en de regering kan praten. We hebben nu wel een nauwere band met Öcalan en de PKK gekregen dan voor de verkiezingen. Zonder dialoog met hen kan de Koerdische kwestie niet worden opgelost.

„Maar het is uiteindelijk een taak van het parlement om dat te doen. Zonder grondwetswijziging geen oplossing. Daarvoor zijn wij, de HDP, het aanspreekpunt. Als het gaat om de wapenstilstand en het vredesproces zijn Öcalan en de PKK het aanspreekpunt.”

Via u?

„Nee, natuurlijk niet. Wij zijn de niet de politieke arm van de PKK. Wij hebben wel een dubbele rol: bemiddelen en aanspreekpunt zijn.

„Wij willen ook dat de PKK de wapens neerlegt, maar dat moet wel tegelijk met een politieke overeenkomst gebeuren. In februari maakten we daar afspraken over aan de hand van een tienpuntenplan.

„Erdogan heeft die overeenkomst geschonden. Dat is heel duidelijk. Een staat kan natuurlijk zijn wapens niet wegdoen. Maar ze kunnen wel een wapenstilstand uitroepen. Daarna kunnen we verder gaan met het sluiten van politieke overeenkomsten.”

Het klinkt als terug naar vóór de wapenstilstand van begin 2013 en opnieuw beginnen.

„Zo wanhopig moeten we niet zijn. Zo gaat dat in de wereld met oplossingsprocessen. Het belangrijkste is dat de partijen weer om de tafel gaan zitten. Het is geen rechte weg, maar een pad vol bochten en hobbels. Soms gaat het heel hard, soms langzaam.

„Het is belangrijk om op dat pad te blijven. Als er weer een wapenstilstand , kan het een krachtiger proces worden dan voorheen.”

Correcties en aanvullingen

Selahattin Demirtas

Bij het interview met de Turks-Koerdische politicus Selahattin Demirtas, Eindigt deze Koerdische Obama in de cel? (7/8, p. 14), is niet vermeld dat Zehra Kaya aan het artikel heeft meegewerkt.

Bonus Huges

In Blunders bij ontslag Huges zijn afgang van NS en Dijsselbloem (10/8, p. 2) staat dat de bonus van NS-topman Huges over 2014 17.500 euro was. Deze was 75.250 euro.

Kamagurka’s mouches

Mouches volantes, ‘vliegende vliegjes’ (niet mugjes), de vlekjes voor de ogen die Kamagurka tot schilderijen inspireerden (De andere Kamagurka, 8/8, p. 25) ontstaan niet door een gebrek aan oogvocht, maar door minder glasvocht (de vulling van het oog).

Prinsjesboekenprijs

In El Rey (over Jos van Rey) onder nominaties prijs politieke boek (10/8, p. 3) staat de naam van de een van de auteurs van El Rey verkeerd. Theo Snieken moet Theo Sniekers zijn. Ook is de prijs niet in 2014, maar in 2013 in het leven geroepen.

Politie-inzet

In Experiment dit weekend: voetballen zonder politie (8/8, p. 2) staat dat soms duizenden agenten voor één wedstrijd nodig zijn. Dat moest zijn: duizenden uren politie-inzet per wedstrijd.

Doping

In 28 atleten alsnog betrapt en bestraft door IAAF (12/8, p. E11) staat dat er bloedmonsters opnieuw zijn getest. Het gaat om urinestalen.

Kerncentrale

In Japan maakt weer kernstroom (11/8, p.12) staat dat een reactor in gebruik is genomen in de noordelijke stad Sendai. Het gaat om de Sendai-centrale, die in de plaats Satsumasendai in het zuiden van Japan staat, zo’n 1000 kilometer ten zuidwesten van Tokio.