...En vernieuw na MH17 die tribunalen

De juridische strijd om vlucht MH17 duurt te lang. In één jaar moet alles klaar zijn, meent Sam Muller.

Het recht moet zegevieren en de daders gestraft. Die belofte is door het Nederlandse kabinet gedaan na het neerschieten van vlucht MH17. Het Nederlandse Openbaar Ministerie doet onderzoek. Toen kwam het idee van het tribunaal. Göran Sluiter schreef een helder stuk waarin hij uiteenzette welke nadelen deze optie heeft (30/6). Minister Koenders heeft toch gepoogd via de Veiligheidsraad een tribunaal op te richten. Het idee is gestrand op een Russisch veto. In de NRC van 30/7 betoogden Tweede Kamerleden Sjoerdsma en Omtzigt dat nu snel moet worden doorgepakt met plan B: een ‘gemengd tribunaal of desnoods berechting in Nederland’. Deze krant wijdde er in dezelfde editie een commentaar aan en sprak zich uit voor een tribunaal dat opgericht wordt door de Algemene Vergadering van de VN om zo maximaal internationaal draagvlak te creëren.

Alle ideeën tot nu gaan uit van bestaande modellen. De juridische innovaties die tussen 1993 en 2005 zijn bedacht om internationale misdaden te berechten, zijn imposant, maar niet op alle fronten een succes te noemen. Het is daarom tijd om een goed georganiseerd innovatieproces in te richten waarbij op basis van de wensen/noden van de verschillende stakeholders, en met name de nabestaanden, een effectief rechtvaardigheidsmechanisme wordt opgezet voor deze specifieke gebeurtenis. Daarbij zijn veel lessen te leren van wat er al is gedaan.

1. In de bestaande modellen zijn de procedures lang en ingewikkeld. Tien jaar is niet ongewoon. Ze zijn formeel en weinig flexibel. Er is veel ruimte om principiële punten op te werpen en te vertragen. De procedures van internationale tribunalen worden vaak niet goed begrepen door landen die verzoeken tot samenwerking krijgen. Het feit dat de Veiligheidsraad het Joegoslaviëtribunaal een mandaat onder Hoofdstuk 7 had gegeven, betekende niet dat de onderzoekers van het tribunaal zomaar ergens konden binnenvallen en materiaal in beslag konden nemen; daarvoor waren procedures nodig. Kunnen we niet als doel stellen: het proces moet binnen één jaar kunnen worden afgerond?

2. De tribunalen tot op heden hebben, zelfs met een mandaat van een verdrag, de Veiligheidsraad of de Algemene Vergadering, nog niet automatisch legitimiteit. De vorige aanklager van het Internationaal Strafhof zei in het eerste jaar van het bouwen van de organisatie tegen mij: een aanklager dient altijd een gemeenschap. Ik dien een gemeenschap die zo breed is dat-ie eigenlijk geen gemeenschap is. De ruimte om buiten Den Haag een tribunaal niet begrepen te laten worden was in 1993 toen het Joegoslaviëtribunaal werd opgericht al groot; hij is nu onnoemelijk groter. Hoe kunnen we zorgen dat het MH17-mechanisme dezelfde legitimiteit heeft (en houdt) als bijvoorbeeld de Waarheidscommissie van Desmond Tutu?

3. Tribunalen hebben beperkte of geen politiemacht. Dat blijft een prerogatief van staten. Het Internationaal Strafhof merkte dat weer toen de verdachte president Bashir van Soedan zonder al te veel moeite een retourtje Zuid-Afrika kon organiseren. Welke manieren kunnen bedacht worden om zonder politiemacht effectiviteit te kunnen afdwingen?

4. Wat weten we precies over de rechtvaardigheidswensen van de nabestaanden? In de conflictlanden waar ik gewerkt heb, heb ik geleerd dat het begrip verder moet gaan dan het vaak geuite ‘dat de daders bestraft worden’. De tribunalen die nu bestaan, hadden niet of beperkt ruimte voor slachtoffers – of dat nu ging om spreekrecht of compensatie. Het Internationaal Strafhof heeft geïnnoveerd: die ruimte is er, zelfs met een slachtofferfonds. Maar hoewel veelbelovend, is het mechanisme nog geen succes te noemen. Hoe kunnen we de wensen en noden van de MH17-nabestaanden goed en effectief borgen in het rechtvaardigheidsmechanisme dat we zoeken?

5. Tribunalen zijn duur. Dat heeft te maken met de lengte van de processen, maar ook met andere zaken. De arbeidsvoorwaarden van internationale ambtenaren zijn goed. De organisaties moeten uit niks worden opgebouwd, met alle kosten van dien. Beveiligingskosten zijn hoog. Reiskosten. Vertaling. Verder: rechtsbijstand aan advocaten, bescherming van getuigen, en de kosten van hechtenis en het uitzitten van een eventuele gevangenis straf. Hoe kunnen we het idee betaalbaar maken?

Laten we niet automatisch doorstomen op basis van bestaande instituties. Het is beter om terug te gaan naar de doelen die we voor ogen hebben en die te koppelen aan alles wat we hebben geleerd van meer dan 20 jaar ervaring in het draaien van tribunalen. En dan iets in elkaar te zetten dat de beste kans van slagen heeft. Goeddoordachte innovatie kan ook in het recht.