Waarom zien we steeds dezelfde koppen op tv?

Praatprogramma’s worden gedomineerd door een klein groepje bekende gezichten die overal over meepraten. Wie zijn dat en waarom horen politici er niet bij?

Illustratie Inge Trienekens Illustratie Inge Trienekens

Peter R. de Vries heeft altijd „een interessant verhaal te vertellen dat ertoe doet”, zegt hij zelf. Dat is de reden dat de talkshows hem elke keer weer bellen. „Ik lever altijd.”

De Vries is de meest veelzijdige tv-deskundige van Nederland – de gast die het afgelopen seizoen het vaakst in alle vier de grote tv-talkshows sprak over de meest uiteenlopende onderwerpen. Hij is één van de tien talking heads die het afgelopen seizoen de talkshows in Nederland domineerden. Dat blijkt uit een inventarisatie van onderzoeksbureau LJS Nieuwsmonitor in opdracht van NRC Handelsblad.

Peter R. de Vries sprak bij Pauw afgelopen seizoen over het proces tegen Willem Holleeder en draafde op voor een wedstrijdanalyse van Nederland-Mexico. Bij De Wereld Draait Door gaf hij onder andere zijn mening over de nieuwe partijleider Bram Moszkowicz van VoorNederland (VNL), nam hij deel aan de zwartepietendiscussie en gaf hij duiding bij de straf voor de Zuid-Afrikaanse atleet Oscar Pistorius.

Ferry Mingelen was het vaakst op tv

LJS Nieuwsmonitor analyseerde alle afleveringen van DWDD, Pauw, Jinek en RTL Late Night van vorig seizoen op gast en onderwerp. Het gaat om gasten die specifiek vanwege hun deskundigheid zijn uitgenodigd: tafelheren of –dames van DWDD zijn uit de data gefilterd. Politiek analist Ferry Mingelen van Pauw was met 25 optredens het vaakst op tv.

Met hulp van het onderzoek is zichtbaar wie in Nederland de belangrijkste duidende televisiehoofden zijn. Negen (blanke) mannen en één vrouw. Geen hoogleraren of Kamerleden, maar cabaretiers en journalisten. Met name politici zijn opvallend vaak afwezig, zelfs als het gesprek aan tafel over politiek gaat.

Redacties van talkshows zijn overdag in een strijd verwikkeld om de hoofdrolspelers die ‘het gesprek van de dag’ bepalen exclusief aan zich te binden. Dat lukt niet altijd. Soms kiest een gast voor een ander programma – of zijn de hoofdrolspelers van een onderwerp (‘speech van Obama over de gezondheidszorg’) onhaalbaar.

Gelukkig hebben de programma’s altijd hun talking heads om op terug te vallen. De multi-inzetbare allesweters, die overal over kunnen meepraten. De bekende gezichten die het ‘goed doen’ op televisie. Lees: geen zenuwen, snel en duidelijk spreken, een stevige mening en liefst met humor. Want, zegt onderzoeker Birte Schohaus van de Rijksuniversiteit Groningen – die onderzoek doet naar politici in talkshows: „Als je het niet goed kunt overbrengen, heb je geen goede televisie.”

Types als cabaretier Jan Jaap van der Wal, die het afgelopen seizoen bij RTL Late Night een mening had over zowel Griekenland als Charlie Hebdo. Jan Mulder sprak met hetzelfde gemak bij Pauw over de toekomst van Hiddink als bondscoach als bij DWDD over Bed, Bad en Brood. Het zijn de gasten waarbij tv-programma’s zeker weten dat het goed komt. De veilige keuze.

Iemand zoals De Vries, die zegt dat er dagen zijn dat „ze allemaal aan de lijn hangen”. Daar is niks geks aan, volgens De Vries, die ook betaald krijgt – afhankelijk van of hij werk verricht voor een programma, zoals het lezen van een boek of volgen van een rechtszaak. „Je verhaal doen op televisie is een vak. Je moet kennis van zaken hebben en to the point kunnen komen, een verhaal met een spanningsboog vertellen. En tv is snel. Je moet op het juiste moment toeslaan om je kans te grijpen.”

Talkshows worden sneller en moeten een ‘positievere’ uitstraling hebben. Dat maakt dat de programma’s terugvallen op dezelfde gezichten, blijkt ook uit het onderzoek: 40 procent van alle optredens in talkshows werd het afgelopen jaar gedaan door een gast die dat jaar al eerder te zien was. Bij DWDD is dat zelfs bijna de helft (48 procent). Jinek doet dit minder – en heeft in tegenstelling tot Pauw of DWDD ook weinig vaste gezichten. Iets wat presentatrice Eva Jinek zich ook voornam bij de start van haar programma. Jinek moest een diverser palet aan nieuwe gezichten laten zien.

Gasdiscussie? Jan Mulder mag komen

Met name bij politieke onderwerpen worden de vaste waarden ingezet – zo blijkt. Talkshows houden van politieke onderwerpen, maar dan wel graag zonder politici. In tweederde van alle items over politiek zat er geen politicus aan tafel, blijkt uit het onderzoek.

Standaard bij alle talkshows bij politieke items: niet de hoofdrolspelers zitten aan tafel, maar één de vaste gezichten ‘duidt’ het nieuws. Zo was journalist en ex-politica Myrthe Hilkens, met twaalf tv-optredens de enige vrouw in de toptien, vorig seizoen de aangewezen persoon om bij Pauw de crisis bij de PvdA te analyseren. Jan Mulder, journalist en ex-voetballer, komt uit Groningen en werd om die reden ook uitgenodigd om bij Jinek over de gasboringen in Groningen te praten.

De reden voor de afwezigheid van politici verschilt per programma. Pauw nodigt van alle talkshows politici nog het vaakst uit, maar ervaart in toenemende mate dat Kamerleden en bewindslieden geen trek meer hebben om langs te komen voor een gesprek, zegt eindredacteur Herman Meijer. Met name als het onderwerp niet over hun portefeuille gaat. „De angst regeert. Het is één en al berekening geworden.”

Bij De Wereld Draait Door is het omgekeerde aan de hand: het programma wil de politici niet meer. Het afgelopen jaar was een verkiezingsjaar (Europees Parlement), maar bij DWDD was politiek nauwelijks een gespreksonderwerp – slechts één op de tien items ging over dit onderwerp. Van de gasten die over politiek kwamen praten was slechts 10 procent politicus. Veel vaker wordt de politieke duiding gegeven voor vaste waarden als Sywert van Lienden, Frenk van der Linden en Prem Radhakishun.

Presentator Matthijs van Nieuwkerk van DWDD zei eerder dit jaar in tv-programma De Meesterwerken dat hij zich „verveelt” met politici aan tafel. „En ik denk dat als ik mij verveel, dat heel veel kijkers zich zullen vervelen.”