Hebzucht

Aan het Damrak zijn op z’n minst zes souvenirwinkels gevestigd, op het Rokin zijn er nog een stuk of vier, aan de Nieuwezijds Voorburgwal weet ik er een waar een echtpaar uit Afghanistan de zaken doet en in die buurt zullen er nog wel een stuk of wat zijn. Ik kom weleens in zo’n winkel omdat ik daar dan mijn sigaretten koop. En meestal staan er een paar toeristen uit Amerika, China, België, Duitsland het aanbod te bekijken. Dat begint meteen bij de ingang, hangt in rekken aan de muren en staat op de toonbank. Honderden artikelen, vlaggetjes, aanstekers, asbakken, koffiekopjes, allemaal met opschrift. Een jonge Amerikaanse roept: „Look! Little wooden shoes.” Ze heeft een paar piepkleine klompjes van echt hout uit het rek gepakt. Die wil ze hebben. Haar man betaalt en diep tevreden gaan ze weer naar buiten.

Een souvenir, wat is dat? Ten eerste het tastbare bewijs dat je ergens in een ver land bent geweest, waar dat dingetje als typisch voor de zeden en gewoonten wordt beschouwd. Zo weten ze in Amerika dat deze klompjes tot de meest kenmerkende Nederlands producten horen, en dat is waar. Nergens anders ter wereld kan je die dingetjes kopen. Evenmin als windmolentjes, een bepaald soort zeilscheepjes, petjes en T-shirts met lokale teksten. Je schaft je zo’n artikel aan en thuis dient het als aanvullend bewijs dat je daar wel degelijk geweest bent. Voor een buitenstaander horen de meeste souvenirs tot de lokale prullaria. Maar misschien is het ook een tovervoorwerpje, vol dierbare herinneringen die alleen voor jou en je gezelschap van toen toegankelijk zijn.

Maar let op, er is een vage grens tussen souvenir en aandenken. Over het algemeen hebben souvenirs niets plechtigs, terwijl het aandenken juist onverbrekelijk verbonden is met een persoon of een gebeurtenis die je volle ernst eist. Een aandenken kan van alles zijn, een oud horloge, een servetring, een schaar, een beeldje, om maar eens een paar willekeurige dingen te noemen. Maar voor jou hebben ze een unieke eigenschap: ze brengen je terug naar een geliefd persoon. Een aandenken is niet alleen een dierbaar voorwerp. Het is een schatkamer van herinneringen waarvan de meeste alleen voor de eigenaar toegankelijk zijn. Een souvenir heeft iets onpersoonlijks, je hebt het in een opwelling aangeschaft; in een aandenken kan het toppunt van subjectiviteit verborgen liggen. Het behelst een deel van je leven dat alleen aan jou en de vorige eigenaar bekend is. Je naaste familie en beste vrienden laten een aandenken achter.

En dan is er nog een soort voorwerpje dat ogenschijnlijk tot dezelfde familie behoort maar in wezen van een heel ander karakter is. Dat is het verzamelobject. Een voorbeeld maakt het duidelijk. Ik ken iemand wiens fanatieke liefhebberij het is miniatuurmodellen van beroemde gebouwen en beeldjes van beroemde mensen te verzamelen. Ogenschijnlijk zijn het een soort souvenirs, maar vergis je niet. Op een plank in zijn boekenkast staat een curieus gezelschap. Het begint met generaal Koetoezov die Napoleon bij Borodino heeft verslagen. Naast hem staat Theodor Herzl, de stichter van de staat Israël, dan komen Gorbatsjov, Hitler (met heilsgroet) en Mussolini, Manneke Pis en nog een stuk of vijftien historische figuren, Stalin, een KGB-agent, allemaal van metaal en een centimeter of tien lang.

Dan komt de achtergrond met de gebouwen: de Brandenburger Tor, de Eiffeltoren, de Akropolis, een paar moskeeën, het Flatiron Building in New York, nog het een en ander, en zijn trots, de Twin Towers, ter plaatse gekocht, vóór 11 september.

Dit zijn allemaal verzamelobjecten. Je hebt erbij die ook als souvenir dienst doen. In de winkeltjes langs de Seine staan misschien wel honderdduizend Eiffeltorentjes te koop die als souvenir worden verkocht. Maar dat dingetje is in een andere context ook een verzamelobject en als dit het laatste torentje op aarde zou zijn, zou de verzamelaar er een moord voor doen om het in zijn bezit te krijgen.

Dat is het verschil. De souvenirkoper wil een leuk bewijs van reislustigheid; de bewaarder van het aandenken een onvergankelijke herinnering; de verzamelaar het volgende begeerde object dat zijn hebzucht niet zal stillen.