Afghaans vredesproces verder met nieuwe Talibaan-voorman

Nieuwe Talibaan-leider kan vredesproces vlot trekken maar ook spanningen in top strijdgroep vergroten.

De oude leider is dood, leve de nieuwe leider van de Afghaanse Talibaan. De vraag is wie is die nieuwe leider is en of hij over voldoende macht beschikt om het prille vredesproces met de regering in Kabul tot een goed einde te brengen. Waarnemers gaan niet bij voorbaat uit van een goede afloop, in het vooruitzicht van het vertrek van de Amerikaanse troepen uit Afghanistan, volgend jaar.

Gisteren bevestigde de Afghaanse Talibaan-beweging het overlijden van mullah Mohammed Omar, de man die bijna twintig jaar geleden tot de ‘Leider van de Gelovigen’ werd gekozen en onder wiens leiding de ‘koranstudenten’ vrijwel geheel Afghanistan in handen kregen. Er is een nieuwe leider benoemd. Gisteren werd echter door de Talibaan een tweede onderhandelingsronde met vertegenwoordigers van de Afghaanse regering afgezegd. De ontmoeting stond voor vandaag gepland in buurland Pakistan.

In een verklaring die vanmorgen werd gepubliceerd op de website van de Talibaan wordt mullah Akhtar Mansour aangewezen als nieuwe leider „na de dood van de Leider der Gelovigen”. Akhtar Mansour ontbreekt het nog aan het prestige voor deze eretitel. De afgelopen drie jaar leidde hij, uit naam van de ondergedoken mullah Omar, de zogeheten Talibaan sjoera. Dit uit zeven leden bestaande, hoogste overlegorgaan van de beweging zetelt in de Pakistaanse grensstad Quetta.

De vredesbesprekingen kwamen vorige maand voorzichtig op gang na grote druk van Pakistan, traditioneel een belangrijke speler in Afghanistan. Veel Talibaan-commandanten wantrouwen de Pakistaanse bedoelingen. Zij willen doorvechten nu de Talibaan sterk staan en verwerpen Akhtar Mansours gevoeligheid voor wat zij beschouwen als Pakistaanse manipulatie.

Splijting dreigde

In een verklaring van familie en vrienden staat dat mullah Omar nooit in Pakistan heeft gewoond en dat hij stierf op Afghaanse bodem, „aan een ziekte”. Dat lijkt bedoeld om een splijting van de Talibaan-beweging te voorkomen. Woensdag meldde het hoofd van de Afghaanse inlichtingendienst NDS dat mullah Omar in een ziekenhuis in de Pakistaanse stad Karachi stierf aan tuberculose. Er waren al langer geruchten dat Omar in handen was van de Pakistaanse inlichtingendienst ISI.

De Talibaan hebben niet bekend gemaakt wanneer mullah Omar is gestorven. Volgens de NDS was dat al in 2013. Dat zou betekenen dat de nieuwe Talibaan-leider de beweging jarenlang heeft voorgelogen. Akhtar Mansour was een van de weinigen met toegang tot Omar. Via hem werden verklaringen uit Omars naam naarbuiten gebracht, zoals twee weken geleden, toen groen licht werd gegeven voor het vredesoverleg met de regering in Kabul. Met de dood van mullah Omar kan de machtsstrijd in de top van de Talibaan verhevigen.

Volgens Borhan Osman, onderzoeker in Kabul voor het Afghan Analyst Network, hadden vrijwel alle Talibaan-commandanten een „spirituele band” met mullah Omar. „Het zijn madrassa-studenten, opgevoed in heilig ontzag voor hun leraar. Mullah Omar was voor hen de ultieme geestelijk leider. Ook al hadden ze hem nooit gezien, ze konden hem niet afvallen.” De dissidenten zijn nu bevrijd van die band en van de aantijging dat ze zich met het verwerpen van vrede schuldig maken aan verraad jegens de leider.

Andere analisten menen juist dat Omars dood vrede dichterbij brengt. In de ogen van de Talibaan-commandanten stond hij een stap dichter bij God dan gewone stervelingen. Nu hij dood is, blijkt de heilige oorlog een ordinaire strijd om macht. En die hoeft niet zoals de jihad tot het einde toe gestreden te worden.

Strijd tegen anti-westers jihadisme

Beëindiging van het geweld in Afghanistan kan van groot belang zijn voor de strijd tegen het anti-westerse jihadisme. De jihad in Afghanistan biedt nog altijd inspiratie voor moslimradicalen over de hele wereld.

Na de Al-Qaeda-aanslagen op de VS in 2001, die onder bescherming van de Talibaan op Afghaanse bodem werden voorbereid, probeerde een militaire macht onder leiding van de NAVO dertien jaar lang vergeefs stabiliteit te brengen. Sinds de terugtrekking van het grootste deel van de NAVO-troepen, eind vorig jaar, zijn de Talibaan sterker dan ooit en controleren zij nu ook enkele noordelijke provincies.

Inmiddels bedreigt het geweld de stabiliteit van de gehele Centraal-Aziatische regio en is ook China betrokken geraakt. Dat land kampt met onrust onder zijn islamitische Oeigoerse bevolking, aangewakkerd door de Afghaanse jihad. Een van de oriënterende gesprekken tussen de Talibaan en de Afghaanse regering vond plaats op Chinese bodem.