Tussen de regels staat nog veel meer

Hoe lees je een gedicht? Ellen Deckwitz geeft iedere donderdag een cursus in nrc.next. Vandaag: meerdere betekenislagen.

Illustratie Jenna Arts Illustratie Jenna Arts

Vast onderdeel van feestjes: het wedijveren met sterke feitjes. Ideaal wanneer je te dronken bent om het nog langer over jezelf te kunnen hebben zonder jezelf te beschamen. Een revue van weetjes sjeest vervolgens voorbij: dat je als mens vijftig procent van je DNA gemeen hebt met een banaan, dat de Velociraptor net iets groter was dan de gemiddelde kip en dat de suikerspin is uitgevonden door een tandarts.

De feitjes zelf doen er eigenlijk niet toe, ze stuwen slechts de conversatie voort, dankzij de kunst van het doordenken. De mensheid doet dat natuurlijk al eeuwenlang in het geval van religie of seks, maar in het bijzonder met kunst. De roman Frankenstein gaat op het eerste oog over een dokter die uit enkele lijken een monster bijeen knutselt, maar je kunt er ook een parabel over een miskraam in lezen. En de film The Dark Knight gaat op het eerste gezicht over een man in een vleermuispak die het opneemt tegen een man in een clownspak, maar er zijn inmiddels tientallen theorieën dat de film eigenlijk gaat over de reactie van de Amerikaanse politiek op 9/11 (met, inderdaad, George W. Bush als Batman en Bin Laden als de Joker).

In het boek De economie van goed en kwaad (2012) heeft de Tsjechische econoom Tomas Sedlacek het op een zeker punt over mythen. Een mythe kan een veel breder terrein in de verbeelding beslaan, zegt hij, juist door haar onduidelijke grenzen. De mythe zwengelt het doordenken aan en laat je dingen ontdekken.

Dat geldt in het bijzonder voor de poëzie. Niet voor niets worden in dictaturen dichters vervolgd. Wie afgelopen zondag toevallig naar Zomergasten keek, zag dat een gedicht over een zee en een spons ook kan gaan over de emancipatie van de vrouw in de Arabische wereld. Zomergast Aboutaleb legde het heel helder uit: juist omdat er uit een gedicht meer valt te halen dan alleen de letterlijke betekenis, is ze verdacht, want er kan tussen de regels ook staan dat de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenkowel weer een keer mag nokken. De dictator kan denken dat de dichter een Heel Belangrijke Boodschap in het gedicht heeft gestopt, die je er alleen uit kan halen als je Heel Veel afweet van poëzie.

Onzin natuurlijk. De lol is dat er afhankelijk van wat er staat, nog veel meer staat. Net zoals bij alle andere vormen van kunst, kan een gedicht meerdere betekenislagen hebben. Meer nog dan wat de dichter ermee bedoelde. Soms lees ik weleens een interpretatie van een gedicht van mezelf, waar geen speld tussen te krijgen valt, maar die ik er echt niet bewust heb ingestopt (al zeg ik dan natuurlijk van wel).

Laten we eens proberen om meerdere betekenislagen uit een gedicht te halen. En laten we dat doen aan de hand van ‘Helden en schurken’, van de jonge dichter Maarten Buser (1991).

Ogenschijnlijk gaat het over twee vrienden die praten. De een is al bezig met meisjes, de ander nog met zijn kindertijd. De een is al druk met herschrijven (misschien is dit gedicht ook al een herschrijving!), de ander wil via een pact de dingen laten zoals ze zijn.

Er zijn hiernaast meerdere interpretaties mogelijk. Bijvoorbeeld dat het gedicht iets zegt over poëzie an sich. Misschien is een gedicht wel een schommel vol jeugdherinneringen die zwiepen tussen lezer en dichter, en is dat ook het doel van dit vers: om als lezer naast Claude plaats te nemen in de boomhut.

Je kan het ook lezen op basis van de verwijzingen erin. Sybille is een bijzondere naam en betekent (volgens Google) ‘profetes’. Is dat waarom er geen meisje, zeker geen profetes, de boomhut in mag? Omdat ze een einde maakt aan de onschuld van de jongenstijd? Als een meisje benen als ‘schaarbladen’ heeft, vormt ze misschien zelfs een bedreiging voor de natuur waarin de jongens zich bevinden. En is die boomhut dan een soort Hof van Eden, waar alles vredig was, tot er een vrouw in werd gezet?

Op meerdere niveaus kunnen we dit vers interpreteren: als een afscheid van de jeugd en groei naar de volwassenheid. We kunnen er een verwijzing naar de Bijbel in zien, naar de Hof van Eden en de zondeval. We kunnen het lezen als het soms noodzakelijke einde van een jongensvriendschap. En we kunnen het lezen en waarderen om wat er simpelweg letterlijk staat.

Het maakt NIET uit wat de dichter ermee bedoelde te zeggen, alleen wat er staat, en hoe je daarop doordenkt. Daar gaat het om! Dat er tegelijkertijd verschillende betekenislagen aanwezig zijn, afhankelijk van hoe je ernaar kijkt. Een gedicht is een gegeven dat het gesprek, of dat nu een monoloog of dialoog is, voortstuwt. Ons voorbij het eigen denken brengt, tot we over de grens van wat we onze wereld noemen, kunnen kijken.