Melkplas en boterberg terug van weggeweest

Lage melkprijs brengt steeds meer zuivelboeren in moeilijkheden.

Franse boeren gooien pakken melk op straat bij een demonstratie in Lyon. Foto AFP/PHILIPPE DESMAZES

Belgische melkveehouders bezetten snelwegen. In Duitsland trokken boze boeren met hun trekkers naar een groot zuivelbedrijf. Britse koeienhouders protesteerden bij melkfabrieken. Franse boeren blijven toeristische routes blokkeren. In Nederland blijft oproer uit, maar ook hier klinkt het, desgevraagd: het is crisis.

Als de boer niet meer klaagt en de pastoor niet meer vraagt, vergaat de wereld – luidt een gezegde. Boeren kunnen goed mopperen, beaamt Dirk Jan Schoonman, van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV). „Maar het is in Nederland nu veel te stil. Het gaat echt heel erg slecht.”

De gemiddelde prijs die boeren voor een kilo melk krijgen (boeren rekenen met kilo’s), ligt in Europa nu rond de 30 cent. Dat is bijna een kwart minder dan de prijs die ze in 2014 voor een kilo melk kregen.

En de daling zet door. Zo krijgen boeren die zijn aangesloten bij FrieslandCampina, de grootste coöperatie in Europa, die bovengemiddeld betaalt, volgende maand nog maar 28,5 cent. Ver onder de kostprijs, die in Nederland rond de 42 cent per kilo ligt. Europese subsidies inbegrepen.

Een oorzaak van de daling van de melkprijs is het afschaffen van het melkquotum, per 1 april jongstleden, dat ruim dertig jaar lang in Europa zorgde voor een beperking van het aanbod, en daardoor een stabiele en kunstmatig hoge melkprijs. Toch wilden de boeren daarvan af: zij zagen de vraag, met name buiten Europa, toenemen en dachten daarvan te kunnen profiteren.

Meer koeien, meer melk

Dat is tot dusverre niet gelukt. Europese boeren zijn meer koeien gaan houden en meer melk gaan produceren – net als de Verenigde Staten en Nieuw-Zeeland. De vraag uit opkomende economieën kalfde echter af. De Chinese import uit Nederland halveerde bijna in de eerste vier maanden van dit jaar. De economische groei in China valt tegen en het land probeert ook zelf in de toenemende vraag naar zuivel te voorzien.

Daarbij komt de Russische handelsboycot, die sinds juli vorig jaar alle import van Europese zuivel verbiedt. Een flinke knauw: in 2013 bedroeg de Europese export van zuivelproducten naar Rusland nog 2,3 miljard euro. Voor de boycot ging 2,5 procent van de Nederlandse zuivel naar Rusland.

Meer aanbod en minder vraag dus. En naar verwachting herstelt de balans dit jaar niet meer. Ook omdat voorraden melkpoeder zich beginnen op te hopen. De Rabobank, met zeker 12 miljard euro een grote kredietverstrekker voor Nederlandse melkveehouders, denkt dat de melkprijs deze herfst zelfs nog verder zal zakken. De bank raadt boeren aan niet te dralen bij liquiditeitsproblemen, maar subiet uitstel van aflossing aan te vragen.

Oorlog of droogte

Boeren waren al wel gewaarschuwd. Door het loslaten van het melkquotum zou de prijs meer drijven op de wereldmarkt, en volatieler worden. Eén oorlog of droogte, hoe ver ook, kan al effect op de melkprijs hebben. Om de schommelingen op te vangen, moeten boeren met meer reserves werken.

„Op een koe zit geen kraantje”, zegt Kees Romijn van land- en tuinbouworganisatie LTO. „Je kunt niet ineens minder produceren.” In een moeilijk jaar zit er dus niks anders op dan investeringen uitstellen en interen op het vermogen. „Maar de liquiditeit van melkveehouders begint op te drogen. Ze zullen het komende half jaar wel in de problemen komen.” Volgens Schoonman van NMV zijn er de laatste maanden al Nederlandse melkveehouderijen „omgevallen” en verkocht. Het gaat vooral om grote bedrijven, die veel hebben geleend om hun veestapel uit te breiden.

Wat is de oplossing? Terug naar een melkquotum? „Als ik dat zeg”, zegt Schoonman, „word ik afgeschoten. Dat wil men niet meer. Maar Brussel moet zorgen dat we minder gaan produceren.” Een vrije markt voor melk is een mythe, meent Schoonman. „De wereldeconomie is een ongeleid projectiel. Belangrijke sectoren, als voedsel, hebben regulering nodig.”

Een maatregel zoals Frankrijk vorige week nam, toen het de eigen boeren een minimumprijs van 34 cent per kilo garandeerde, is in andere landen niet goed ontvangen. Illegale staatssteun, protectionisme, oneerlijke concurrentie, luidt het alom. Bij de Europese Commissie is bezwaar tegen de Franse maatregel gemaakt.

Onlangs bleek dat Brussel voor het eerst sinds crisisjaar 2009 heeft ingegrepen in de zuivelmarkt, door 200 ton magere melkpoeder uit Litouwen uit de handel te halen. Tot eind september kunnen melkveehouders tegen een minimumprijs melkpoeder en boter verkopen aan de EU. De melkplas en de boterberg groeien weer.

Het is moeilijk te voorspellen hoe het met de wereldwijde vraag naar zuivel verder gaat. Langetermijnprognoses gaan nog altijd uit van ruim 2 procent groei per jaar.