‘Europa moet de vluchtelingen al in Afrika voorselecteren’

Italiaans vluchtelingenexpert

We moeten pragmatischer omgaan met de machthebbers in Libië, zegt Camporini.

Migranten proberen een trein in te klimmen in Gevgelija, op de Macedonisch-Griekse grens. Ze willen naar Servië, en van daaruit verder naar de Europese Unie. Foto Robert Atanasovski/AFP

Opvangcentra in Griekenland en Italië dreigen te bezwijken. De premier van Hongarije, waar dit jaar al 90.000 migranten en asielzoekers de EU zijn binnengeslipt, waarschuwt dat Europa’s toekomst op het spel staat. Macedonië zit in de klem: vanuit Griekenland in het zuiden proberen migranten door te reizen via de Westelijke Balkanroute, vanuit Servië in het noorden worden de op deze route gesnapte illegale migranten teruggestuurd.

Vorige week rekende de Internationale Organisatie voor Migratie voor dat tot 23 juli 87.460 bootvluchtelingen zijn aangekomen in Italië en 82.511 in Griekenland. In alle discussies komt nog geregeld het gebruik van geweld tegen mensensmokkelaars naar voren. Is dat reëel?

„In de huidige context absoluut niet”, zegt generaal Vincenzo Camporini. De voormalige stafchef van het Italiaanse leger werkt nu voor het Italiaanse Instituut voor Internationale Zaken (IAI). Politiek en juridisch is het in zijn ogen ondoenlijk, zegt hij in een telefoongesprek, gewapenderhand op te treden tegen mensensmokkelaars. Ook al zijn er twee redelijk effectieve praktijkvoorbeelden.

Operatie Atalanta, tegen Somalische kapers, is een voorbeeld. In 2008 begonnen, steeds verlengd.

„Grote verschil is dat in Mogadishu een internationaal erkende regering zit, weliswaar zwak, die toestemming gaf voor deze operatie. Er was één episode waarin kustbases van de piraten zijn aangepakt. Die dreigden buitenlandse gijzelaars te doden. Zo hebben ze dat soort acties aan de Somalische kust weten te stoppen.”

En de blokkade in 1998 waarmee Italië de boten van mensensmokkelaars vanuit Albanië tegenhield.

„Zelfde verhaal. De Albanese regering accepteerde dat de Italiaanse marine actief was in de territoriale wateren van Albanië. Er waren aanvaringen met boten die werden gestopt. Het verliep niet zonder problemen, maar wel in samenspraak.”

Met twee regeringen in Libië, in Tripoli én Tobruk, is dit onhaalbaar?

„Twee? Er zijn veel meer groepen die elkaar de macht betwisten in Libië, in Misrata, op andere plaatsen langs de kust. De internationale gemeenschap moet minder rigide zijn. De regering in Tobruk wordt nu internationaal erkend. Maar vergeet niet dat aan de verkiezingen 18 procent meedeed. We moeten pragmatischer omgaan met de machthebbers in Tripoli en die in Tobruk tonen dat ze niet onvoorwaardelijk onze steun hebben.”

Ook de VN-Veiligheidsraad heeft gewapenderhand optreden op Libisch grondgebied afgewezen. Maar zou het vernietigen van smokkelaarsboten niet effectief kunnen zijn?

„Sommige oplossingen zijn oppervlakkig. De smokkelaars zouden meteen migranten als menselijk schild gebruiken, door ze te verstoppen op boten. Zulke acties zijn riskant. Ook onder de uitvoerenden kunnen slachtoffers vallen. De publieke opinie zal dit niet accepteren. Dus zeg ik: richt selectiecentra in, buiten de EU, waar je kijkt wie echt bescherming nodig heeft en waar je die groep scheidt van economische migranten. Die blijven komen, op allerlei illegale manieren. Dus werkt dat idee van selectiecentra alleen als je daarbij ook mensen die toch proberen naar Europa te komen, kunt terugsturen. De internationale gemeenschap moet akkoord gaan met een harde, duidelijke lijn. Nu is dat terugsturen juridisch en politiek moeilijk uit te voeren.”

Zes jaar geleden sloot Italië een akkoord met Libië, bestuurd door Gaddafi. Migranten werden tegengehouden in ruil voor investeringen. Is dat een werkbaar model?

„Misschien elementen eruit – los van het gegeven dat er nu geen centraal gezag is. Vergeet niet dat er toen veel kritiek was op de wijze waarop Gaddafi omging met migranten, vooral die uit ‘zwart’ Afrika. Hun kampen leken soms op concentratiekampen. Zoiets kan nu alleen als de internationale gemeenschap daarbij de verantwoordelijkheid neemt voor opvang.”

De EU heeft besloten de patrouilles van Frontex, als bewaker van de buitengrenzen, te intensiveren. Vorig jaar hadden we de Italiaanse operatie Mare Nostrum die actief deed aan ‘search and rescue’ van bootvluchtelingen, nu hebben we patrouilles die worden betrokken bij de ‘rescue at sea’. Maakt dat uit?

„Juridisch is het anders, maar de verschillen zijn semantisch. Het psychologisch effect voor migranten blijft: ze hebben vrij grote zekerheid te worden opgevangen. De Europese gemeenschap moet haar beleid helderder maken. Maar zo is de mogelijkheid dat mensen worden teruggestuurd niet alleen een hypothese.”