Schimmel in rot loofhout maakt ragfijne ijsbaard

Bij lichte vorst verschijnt er ijshaar op rottend hout. Nu is duidelijk waarom: er groeit een schimmel in het hout.

Net een suikerspin: onderzoeker Christian Mätzler vond deze pluk haarijs in een bos bij Moosseedorf in Zwitserland. Foto Christian Mätzler

Als het licht vriest, niet te hard waait en de lucht vochtig is, krijgen dode bomen en rottende takken een pruik van ijs. IJsdraden dun als haar groeien dan in krullen en golven uit het dode hout. Het herfst- en winterfenomeen heeft veel namen: haarijs, ijswol, zijdevorst of de baard van Koning Winter.

Alfred Wegener, grondlegger van het idee dat continent verschuiven, was gefascineerd door ijshaar. In 1918 opperde hij dat schimmels een belangrijke rol spelen bij het ontstaan ervan; hij had schimmeldraden in het hout gezien.

Nu, bijna een eeuw later, krijgt Wegener gelijk. Drie onderzoekers uit Duitsland en Zwitserland hebben de haarijsschimmel gevonden. Het gaat om een winterzwam die houtrot veroorzaakt. Deze schimmel groeit uitsluitend in loofhout. Dat maakten de onderzoekers deze week bekend (Biogeosciences, 22 juli).

Zonder schimmel geen haarijs. Het drietal toonde dat aan door stukken loofhout waar haarijs op groeide onder te dompelen in heet water of een fungicide – een schimmeldodend middelen. Uit onbehandelde houtstukjes groeide na een nacht met vorst weer haarijs, uit verhitte en in fungicide geweekte takjes niet.

De schimmelonderzoekers vonden verschillende schimmels op haarijsdragend loofhout maar er was maar één schimmel die op alle stukken hout voorkwam: Exidiopsis effusa, het rozeblauwig waskorstje.

Het rozeblauwig waskorstje is een onopvallende houtschimmel. Zijn vruchtlichaam werd pas weken na de eerste bloei van ijshaar zichtbaar als een witte waas, precies op de plek waar het haarijs groeide.

Het rozeblauwig waskorstje groeit ook ín het hout. De onderzoekers zagen schimmeldraden die langs houtvaten en houtstralen kropen – houtstralen zijn kanalen die van het hart van de stam naar de bast voeren.

De onderzoekers vermoeden dat een ijshaartje ontstaan doordat de schimmel gassen produceert. Die gassen persen water in het hout door de houtstralen en houtporiën naar buiten. Aan het houtoppervlak bevriest het ijs.

Dat past ook bij de observaties van ijshaar: ijshaar groet alleen op vochtig hout, en alleen op plekken zonder schors. Houtmoleculen zoals lignine en tannine voorkomen waarschijnlijk dat het ijsdraadje uitgroeit tot grotere kristallen, zoals normaal gebeurt bij ijsvorming.