Knallhart

Foto Reuters, Ralph Orlawski

Toen Wolfgang Schäuble werd neergeschoten, in het stadje Oppenau in het zuidwesten van Duitsland, was Hans Peter Schüzt erbij. Het was 12 oktober 1990. Schäuble was minister van Binnenlandse Zaken en hoofdrolspeler bij de Duitse hereniging, die zich net had voltrokken. Het was een tijd van grote historische veranderingen. De Berlijnse Muur was gevallen. De communistische DDR was ontbonden en opgegaan in de Bondsrepubliek. Het ene na het andere regime in het Oostblok was door de bevolking ten val gebracht. En een jaar later zou zelfs de eens zo machtige Sovjet-Unie ineenzijgen.

Nu de Koude Oorlog voorbij was, begon in Europa een nieuwe toekomst. En juist op dat moment schoot een labiele man met een pistool twee kogels af op één van de sleutelfiguren in het nieuwe Duitsland, dat onder bondskanselier Helmut Kohl zijn evenwicht én zijn plaats in Europa moest gaan vinden. Eén kogel trof Schäuble in zijn kaak, een tweede in zijn ruggengraat. In een plas bloed lag hij op de grond, op de versleten vloerbedekking van een restaurant waar hij zo’n 250 mensen had toegesproken. Zijn dochter, die erbij was, dacht dat hij dood was – en belde haar moeder al met die boodschap. Maar Schäuble, destijds 48 jaar oud, kon nog uitbrengen: „Ik voel mijn benen niet meer.”

Hans Peter Schütz, die hem als journalist al sinds de jaren zeventig volgde, had amper een minuut eerder met de CDU-politicus afgesproken dat ze elkaar de volgende ochtend zouden treffen. Om wat te joggen, misschien een partijtje tennis te spelen en natuurlijk te spreken over de Duitse politiek en de rol die Schäuble daarin de komende jaren voor zichzelf zag weggelegd. Voor het weekblad Stern werkte Schütz aan wat een coverstory moest worden. De werktitel luidde: ‘De kroonprins van Kohl’.

„Het bijzondere is dat die aanslag hem niet wezenlijk heeft veranderd”, zegt Schütz een kwart eeuw later op de redactie van Stern in Berlijn. „De crisis rond Griekenland en de euro bewijst dat hij nog steeds precies dezelfde is als voor die dramatische dag. Ein knallharter Mensch. De verhalen dat hij milder is geworden sinds hij in een rolstoel zit kloppen niet. Als hij ergens van overtuigd is, dan bindt hij niet in. En hij vindt altijd dat hij alles het beste weet – wat meestal ook zo is. Hij is loyaal, maar aan kwesties, niet aan mensen.”

Onmisbaar

Schütz publiceerde in 2012 een biografie over hem, getiteld Wolfgang Schäuble: Zwei Leben. De twee politieke levens van Schäuble onderscheiden zich niet zozeer door de aanslag en de rolstoel waartoe hij sinds 1990 is veroordeeld, maar door de twee bondskanseliers voor wie hij zich onmisbaar heeft gemaakt, Kohl en Angela Merkel.

Op dit moment is er geen Duits politicus die zó wordt geprezen in eigen land, en zó wordt verguisd en beschimpt in het buitenland. Volgens de voormalige Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis stuurt Schäuble er allang op aan om Griekenland uit de eurozone te werken. Dat hij eerder deze maand de onderhandelaars in de Eurogroep verraste met zijn pleidooi voor een tijdelijke Grexit, heeft ook buiten Griekenland kwaad bloed gezet. Voor veel Europeanen is Schäuble de belichaming van een Duitsland dat zijn economische model wil opleggen aan andere landen, en van een Europa waarin financiële regels boven alles gaan en solidariteit geen rol meer speelt.

Maar in Duitsland is Wolfgang Schäuble dezer dagen meer dan ooit een held. Hij wordt gezien als de man die eigenhandig de geloofwaardigheid van de euro overeind houdt. De economische krant Handelsblatt heeft hem deze vrijdag op de cover gezet met de kop: Kanzler der Vernunft – kanselier van het verstand. Niet omdat de inmiddels 72-jarige politieke veteraan getipt wordt als kroonprins van Merkel. Maar wel omdat hij als minister van Financiën door velen wordt gezien als de macht achter de troon, de man die in Duitsland én Europa de doorslag geeft bij de aanpak van de Griekse crisis. Zonder Schäuble, zegt zijn biograaf, hadden vorige week in de Bondsdag nog veel méér leden van de regeringspartijen CDU en CSU gestemd tegen het voortzetten van de onderhandelingen over een nieuw hulppakket voor Griekenland. Dankzij Schäuble, zegt hij, bleef hun aantal beperkt tot 65.

„Hij heeft maar één doel: ervoor zorgen dat het aantal tegenstanders van Merkel zo klein mogelijk blijft. Ze vertrouwen elkaar. Hij doet niets achter haar rug.”

Maar daar is niet iedereen van overtuigd. Schaüble speelt al sinds hij in 1972 in de Bondsdag kwam mee op het nationale politieke toneel. Daar heeft de onvermoeibare en razend intelligente politicus niet alleen triomfen gevierd, maar ook pijnlijke nederlagen geleden en zich diep vernederd gevoeld – door Helmut Kohl, maar ook door Angela Merkel. Met Kohl heeft hij al jaren geleden gebroken. Zijn relatie tot Merkel is ingewikkeld, maar cruciaal bij de aanpak van de Griekse crisis.

Tijdelijke Grexit

Had Merkel ermee ingestemd dat haar minister in Brussel te elfder op de proppen kwam met zijn voorstel voor een tijdelijke Grexit? Of ging Schäuble daarmee welbewust in tegen de wens van de kanselier om het zaakje bij elkaar te houden – zoals veel commentatoren in Berlijn geloven? Spelen ze in de Europese politiek samen een vernuftig ‘good cop bad cop’ spelletje, of zijn ze nog altijd rivalen?

„Schäuble is een van de interessantste politici van dit moment’’, zegt Jakob Augstein, hoofdredacteur van het opinieblad der Freitag. „Maar hij is ook raadselachtig. Hij is altijd erg voor de Europese integratie geweest. Maar misschien is hij nu wel tot de conclusie gekomen dat het met zo’n groot aantal sterk verschillende landen niet werkt. En dat we naar een kleiner Europa toe moeten, een Duits Europa. Dat zou een historische fout zijn. Veel Europeanen zullen dat niet willen meemaken.”

Cem Özdemir, voorzitter van de Groenen, is ervan overtuigd dat Schäuble Merkels positie heeft ondermijnd door de mogelijkheid van een Grexit open te houden. „Schäuble, de grote voorvechter van Europa, heeft een transformatie ondergaan. Hij is nu de vertegenwoordiger van de eurosceptici. De hele wereld denkt nu dat Duitsland voor een Grexit is. Want Merkel heeft verzuimd duidelijk te maken wie er aan het stuur zit. De vraag is: wie heeft de macht? Schäuble is zó slim, hij heeft zoveel overleefd: dit is niet alleen tactiek, hij wil de Grieken er echt uit hebben.”

De speculaties over spanningen tussen de Kanzlerin en haar minister kregen deze week extra voedsel door opmerkingen van Schäuble zelf, waarin hij zinspeelde op een mogelijk aftreden in verband met de Griekse crisis. Niemand kan mij dwingen een positie in te nemen die tegen mijn overtuigingen in gaat, zei hij in Der Spiegel, doelend op een eventueel kwijtschelden van Griekse schulden. „Als iemand dat toch zou proberen, dan kan ik naar de president gaan en om mijn ontslag vragen.”

Het was een nauw verholen dreigement. En wie hij met ‘iemand’ bedoelde was in Berlijn geen groot raadsel. Merkel kan hem op dit moment totaal niet missen, niet in Duitsland en ook niet in Brussel. Dat geeft Schäuble een enorme machtspositie. Maar de bondskanselier reageerde volgens weekblad Die Zeit zoals ze gewoon is: onderkoeld en indirect. „Bij mij is niemand langs geweest en heeft niemand om zijn ontslag gevraagd”, zei ze met wellicht enige ingehouden spot – en vertrok naar haar vakantiebestemming.

Al te serieus moet het dreigement om af te treden overigens niet worden genomen, zegt biograaf Schütz. Iedereen weet dat niet de president, maar de kanselier beslist of hij aanblijft.

U zeggen

Na een kwart eeuw samenwerking kennen Merkel en Schäuble elkaar door en door, zegt Schütz, maar nog steeds ‘siezen’ ze elkaar, nog steeds spreken ze elkaar met U aan. Een paar jaar geleden nodigde Merkel haar minister eens uit om samen naar de film Intouchables te gaan, over de vriendschap tussen een man in een rolstoel en zijn verzorger, in het Duits toepasselijk Ziemlich beste Freunde geheten. Maar een warme band hebben de twee niet.

„Er zijn tussen hen dingen gebeurd die hij niet kan vergeten”, zegt Schütz. „Hij neemt haar nog steeds kwalijk dat ze hem eens heeft gevraagd of hij bondspresident wilde worden. Eigenlijk niet, had hij geantwoord, maar op zo’n vraag kun je als Duitser eigenlijk geen ‘nee’ zeggen. Later bleek dat Merkel al eerder hetzelfde aan een andere partijgenoot had gevraagd, IMF-directeur Horst Köhler, en die werd het. Schäuble zag dat als bedrog. Hij neemt het haar nog steeds kwalijk.”

Het politieke dier Schäuble mag nooit kanselier of president zijn geworden, zijn rol in Duitsland is gestaag belangrijker geworden. Zijn rol bij de Duitse eenwording was nauwelijks minder belangrijk dan die van Helmut Kohl, die voor de details van de complexe operatie geen belangstelling had, die liet hij graag aan Schäuble over.

Politiek domineert al van jongs af aan diens leven. Hij groeide op niet ver van de Franse grens, en thuis voerde hij met zijn vader en twee broers eindeloos politieke discussies – onder meer over de toekomst van Europa. Toen hij trouwde zei z’n vrouw Ingeborg dat ze hoopte dat hij van de politiek nooit zijn beroep zou maken. Wat hij haar plechtig verzekerde – want, zei hij later, anders was ze nooit met me getrouwd.

Toen hij zich drie jaar na hun huwelijk toch liet overhalen kandidaat te worden voor de Bondsdag, stelde hij haar gerust met de verzekering dat hij geen schijn van kans maakte – waarop hij met een ruime marge werd gekozen.

Ontevreden

Na de aanslag op zijn leven hoopte zijn vrouw, die de vier kinderen vrijwel alleen heeft opgevoed, dat hij het politieke bedrijf vaarwel zou zeggen. Maar al vanuit het ziekenhuis begon de vanaf zijn middel volledig verlamde Schäuble aan zijn politieke comeback te werken. Zou je soms willen dat ik een teruggetrokken leven ga leiden, vroeg hij zijn vrouw, met het gevaar dat ik ontevreden word? „Zonder politiek kan ik niet leven.”

De vraag wat Wolfgang Schäuble precies drijft, behalve een tomeloze ambitie, is niet makkelijk te beantwoorden. „Waarschijnlijk”, zegt Schütz, „wil hij bovenal een succes maken van Europa. Maar wel op zijn manier. Europa is het belangrijkste thema van zijn leven – vandaar ook zijn sterke engagement met de Griekse crisis. Ik heb hem nog nooit zo gelukkig gezien als toen hij [in 2012] de Karelsprijs kreeg” (internationale prijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan mensen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor de Europese eenwording, red.).

Gevraagd of hij Schäuble bewondert, duurt het even voor Schütz een passend understatement heeft gevonden. „Hij is geen charmeur. Tegen partijgenoten zegt hij keihard dat ze niets hebben begrepen van het beleid van de CDU. Tegen mij zei hij ook dingen als ‘klets toch niet zo’ en ‘je hebt geen enkel benul’. Hij kan een heel agressieve man zijn, die soms neerbuigend is tegen mensen die hij onbekwaam acht. Zijn Europese collega’s weten vaak niet hoe ze daarmee om moeten gaan: zo’n man in een rolstoel, die ongeduldig en driftig is, en soms ook nog heel schoolmeesterachtig.

„Maar ik bewonder de manier waarop hij zichzelf is gebleven, ondanks de aanslag en het feit dat hij gekluisterd is aan zijn rolstoel. Daarom is hij ook zo populair in Duitsland: hij moet een heel zwaar lot dragen, maar hij is een vechter gebleven.”