Veel minder doden op zee

De afgelopen twee maanden zijn er minder doden gevallen op de Middellandse Zee. Er wordt bij Libië meer gepatrouilleerd en de route via Griekenland is veiliger.

Bootvluchtelingen uit Pakistan vorige week nadat ze de kust van het Griekse eiland Kos hebben bereikt. Foto’s Santi Palacios/AP, Foto Turkse kustwacht/AP

Nadat op een zaterdagnacht in april rond de 800 bootvluchtelingen waren verdronken toen hun boot omsloeg, bezwoeren de Europese regeringsleiders op een ingelaste top een paar dagen later: „Onze onmiddellijke prioriteit is te voorkomen dat nog meer mensen op zee omkomen.’’

Vluchtelingenorganisaties bevestigen dat het sindsdien veiliger is geworden op de Middellandse Zee. Er zijn na die eurotop op 24 april minder bootvluchtelingen gestorven. „Het aantal doden is significant gedaald’’, zegt Joel Millman, een woordvoerder op het hoofdkantoor van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) in Genève. „Als de tendens van de eerste vier maanden had doorgezet, waren we dit jaar misschien wel uitgekomen op 30.000 doden. Nu gaan we richting 4.000 doden.’’

Federico Soda, die in Rome de IOM-kantoren van het Middellandse-Zee gebied coördineert, heeft hier twee verklaringen voor. De eerste is het EU-besluit om met meer schepen te gaan patrouilleren. Dat gebeurt onder auspiciën van Frontex, de Europese organisatie die verantwoordelijk is voor de bewaking van de buitengrenzen. Bovendien is het mandaat van Frontex uitgebreid. Sinds eind mei gaan de patrouilles tot 138 zeemijl ten zuiden van Sicilië. Dat is bijna tot in de territoriale wateren van Libië, zegt Soda. „Daardoor kunnen mensen in nood sneller worden geholpen. Het is duidelijk dat deze nieuwe operatie helpt.’’

Een tweede verklaring is dat nu ruwweg de helft van de vluchtelingen een veiliger route over zee kiest: niet vanuit Libië of Egypte naar Italië, maar vanuit Turkije naar een van de Griekse eilanden. „Dat is een enorm verschil. Griekenland is veel makkelijker te bereiken.’’ De zee in het Kanaal van Sicilië is veel ruwer en onvoorspelbaarder. „En ook als het geen zwaar weer is, is de overtocht vanuit Libië veel gevaarlijker dan die naar Griekenland’’, zegt Soda. „De twee zijn niet te vergelijken. Je zit veel langer in de boot, en dan heb je ook echt bescherming nodig tegen de zon.’’

Toch blijft de zee altijd gevaarlijk, de boten te gammel of te vol. Vorige week zijn zeker zes Syrische vluchtelingen verdronken toen de rubberboot zonk waarmee ze vanuit de Turkse stad Ayvacik naar het Griekse eiland Lesbos wilden varen. Op 10 juli leden bootvluchtelingen schipbreuk bij de kust van Tunesië: zeker vijf doden; een twintigtal opvarenden is nog steeds vermist.

Er gaat nog steeds vrijwel geen week voorbij zonder dat er mensen sterven op zee. Tot afgelopen maandag heeft de IOM er 1.945 geteld. Daarvan vielen er 1.770 in de eerste vier maanden, met een grote ramp in februari en twee in april.

„Het is moeilijk de precieze oorzaak te geven, patrouilles of veiliger routes, maar dat er sinds mei minder mensen doodgaan, is onmiskenbaar’’, zegt Soda. „We mogen daarbij niet vergeten dat er ook veel mensen omkomen in de Sahara, op weg naar Libië. Daar wordt vrijwel niets aan gedaan.’’ Vorige maand werden in de woestijn in Niger nog de stoffelijke resten van dertig migranten gevonden die kennelijk op weg waren naar Libië. „Op de middellange termijn is de beste manier om te voorkomen dat er mensen doodgaan, de migratie naar Europa te reguleren, om het veiliger voor hen te maken.’’

Meer patrouilles betekent overigens niet automatisch minder doden. In de eerste tien maanden van 2014 was Italië met de operatie Mare Nostrum actief op zoek naar bootvluchtelingen in problemen, maar in dat jaar vielen er volgens IOM-cijfers nog altijd 3.279 doden. Bovendien is de grootste ramp van dit jaar, de ongeveer 800 doden op zaterdagnacht 18 april, niet veroorzaakt door gebrek aan hulp. Een volgepakte vissersboot kapseisde toen een koopvaardijschip in de buurt kwam en de bootvluchtelingen allemaal aan één kant gingen staan om zo snel mogelijk aan boord van het grotere schip te komen.

De meeste doden dit jaar zijn verdronken. Maar er gaan ook mensen dood doordat ze vastzitten in een vooronder waar giftige dampen hangen; door honger, dorst en uitputting of doordat ze bevangen worden door de hitte op de lange reis vanuit Libië; of, zoals vorige week vlak voor de kust van Libië, doordat ze worden vertrapt door andere bootvluchtelingen die in paniek raken als een boot water maakt.