Er is een nieuw soort rijst, en dat is heel erg nodig

Steeds meer mensen eten rijst. Maar natte rijstteelt is een belangrijke bron van methaan, een broeikasgas dat bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Een nieuwe rijstvariant biedt uitkomst, maar niet iedereen is overtuigd.

Dit is de gewone rijstkorrel. De oplichtende deeltjes zijn methaan producerende bacteriën.

Er is een nieuwe, genetisch gemanipuleerde rijstvariant gemaakt, die goed is voor mens én klimaat. Hij combineert een verhoogde opbrengst met een sterk verminderde uitstoot van het broeikasgas methaan. Chinese en Zweedse wetenschappers beschreven deze ‘klimaatrijst’ gisteren in het tijdschrift Nature.

Rijst is voor ongeveer de helft van de wereldbevolking het basisvoedsel. De vraag ernaar stijgt. Niet alleen vanuit de groeiende bevolking in Azië, maar in toenemende mate ook vanuit die in Latijns-Amerika en Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. Naar verwachting zal daardoor ook de meest toegepaste teeltvorm zich blijven uitbreiden: de terrascultuur, waarbij rijstplanten continu onder water staan.

Nadeel is dat in de zuurstofloze onderwateromgeving veel methaan wordt gevormd door specifieke bacteriën. Dit broeikasgas draagt bij aan de opwarming van de aarde. De natte rijstteelt is zelfs een van de belangrijkste, door de mens gecreëerde bronnen van methaan, naast een groeiende rundveestapel, riolen en stortplaatsen, en lekkages bij de olie- en gaswinning. De mens is verantwoordelijk voor 50 tot 60 procent van alle methaanuitstoot , volgens het laatste rapport van het VN-klimaatpanel IPCC.

De Chinese en Zweedse biotechnologen hebben naar een oplossing voor dit probleem gezocht, in dit geval in de rijstplant zelf. Ze brachten een gerstgen (genaamd SUSIBA2) over op de veel in China verbouwde rijstvariant Nipponbare. Het gen beïnvloedt de suikerhuishouding.

Anderhalf keer zoveel korrels

In de nieuwe rijstvariant bleek het gen met name actief in de zaden (die uitgroeien tot rijstkorrels) en de stengel, maar niet in bladeren of wortels. Het effect was aanzienlijk. De genetisch gemanipuleerde varianten bevatten per plant bijna anderhalf keer zo veel gevulde rijstkorrels als de Nipponbare-variant.

En in die rijstkorrels zat ook nog eens meer zetmeel. Dat bleek na drie jaar van experimenten in het laboratorium, en in het veld, op drie verschillende plekken in China.

Daarnaast was de methaanuitstoot bij de genetisch gemanipuleerde rijstplanten sterk verminderd. Die afname was sterker in de zomer dan in de herfst, en ook sterker in de namiddag dan in de ochtend. De wetenschappers troffen rond het wortelstelsel van de genetisch gemanipuleerde rijstplanten veel minder methaanproducerende bacteriën aan.

Microbioloog Paul Bodelier van het Nederlands Instituut voor Ecologie in Wageningen schreef voor Nature een commentaar op het rijstonderzoek. Hij noemt het „een enorme mogelijkheid voor een duurzamere rijstteelt”.

Maar tegelijk roept de studie bij hem vragen op. Hoe pakt de verandering van de bacteriegemeenschap in de bodem op langere termijn uit? Heeft de genetische verandering misschien andere, onvoorziene effecten? Hebben boeren überhaupt een boodschap aan een klimaatvriendelijkere rijst? „Ik denk niet dat ze er wakker van liggen”, zegt Bodelier.

Een andere methode kan ook

Hij oppert een andere mogelijkheid voor een klimaatvriendelijkere rijstteelt. Niet de plant aanpassen, maar de teeltmethode. Het is een optie waarnaar ook het Internationaal instituut voor rijstonderzoek (IRRI) op de Filippijnen veel onderzoek doet.

Dat is noodgedwongen, zegt landbouwdeskundige Bas Bouman, die vanuit het IRRI een groot internationaal onderzoeksprogramma leidt op het gebied van rijst. „Want steeds meer geïrrigeerde gebieden in Azië hebben te kampen met een schaarste aan zoetwater.” Een voorbeeld is de techniek van alternate wetting and drying, waarbij rijst afwisselende periodes nat en droog staat. Ook hierdoor vermindert de uitstoot van methaan, zegt Bouman.

Toch blijft veredeling van rijst volgens hem cruciaal, gezien alle veranderingen. Grote geïrrigeerde rijstgebieden in Aziatische delta’s zoals de Mekong en de Yangtze krijgen meer te maken met overstromingen en verzilting. Met mechanisatie van de landbouw. En met hogere smaakeisen van rijker wordende consumenten.

„Per gebied stemmen we onze veredelingsprogramma’s tegenwoordig af op de markt en de behoeftes van de boeren”, zegt Bouman. Het gaat steeds om specifieke combinaties van eigenschappen: opbrengstverhoging, resistentie tegen stress zoals ziektes of droogte, eisen van consumenten.

En hoe schat Bouman de waarde in van de nu gepubliceerde genetisch gemanipuleerde rijst met verminderde methaanuitstoot? „Ik verwacht dat gm-technologieën de komende jaren veel nieuwe producten gaan opleveren”, zegt hij. „Maar de bottleneck is natuurlijk de nationale acceptatie van gm-voedselgewassen. Dat is een politieke aangelegenheid.”