Speelse chroniqueur van wild Amerika

E.L. Doctorow (1931-2015)Schrijver

Gisteren overleed de schrijver die de Amerikaanse geschiedenis in literatuur goot. Zelfs president Obama twitterde dat hij veel van zijn romans had geleerd.

E.L. Doctorow in 2007 Foto EPA/RADIM BEZNOSKA

In feite was hij de Amerikaanse twintigste eeuw. E.L. Doctorow verklaarde vaak dat geschiedenis te belangrijk was om aan historici over te laten: ‘The historian will tell you what happened. The novelist will tell you what it felt like’, is een van zijn bekendste uitspraken. De chroniqueur van de Amerikaanse twintigste eeuw overleed gisteren op 84-jarige leeftijd in Manhattan aan de gevolgen van longkanker. ‘E.L. Doctorow was one of America’s greatest novelists. His books taught me much, and he will be missed’, twitterde Barack Obama, die al eerder aangaf dat Doctorow een van zijn lievelingsauteurs was.

Edgar Lawrence Doctorow was misschien wel de prototypische intellectuele New Yorkse schrijver. Hij werd in 1931 geboren in The Bronx in een Russisch-joodse familie. Toen hij in 1960 debuteerde met Welcome to Hard Times koos hij een typisch Amerikaans onderwerp: de western, ook al ging het hier dan om een parodie. De keuze voor Amerikaanse onderwerpen zou blijven, alsof hij in zijn oeuvre zoveel mogelijk onderdelen van de Amerikaanse mythologie en geschiedenis onder de loep wilde nemen. Behalve over de ‘western’ schreef hij onder andere over de maffia (Billy Bathgate), de depressie (Loon Lake), de burgerrechtenbeweging (Ragtime), over de technologische vooruitgang aan het begin van de twintigste eeuw (World’s Fair) en over de ontwikkeling van de atoombom (The Book of Daniel).

Voor zijn boeken ontwikkelde Doctorow een heel eigen vorm: hij documenteerde zich grondig, de couleur locale is altijd overtuigend. Ook koos hij vaak de kleine man als hoofdpersoon (dus niet maffiabaas Dutch Schultz maar zijn sidekick Billy Bathgate) en hij vermengde fictie en werkelijkheid op zo’n manier dat die nauwelijks uit elkaar te houden waren. In Ragtime, een van zijn mooiste boeken én zijn doorbraak bij het grote publiek, is een prominente bijrol weggelegd voor ontsnappingskunstenaar en boeienkoning Harry Houdini. Doctorow gebruikt hem als een toeschouwer die de wereld becommentarieert, filosofeert over roem en vergankelijkheid. En hoe kunstmatig het ook klinkt, het is volkomen geloofwaardig, net als het optreden van historische figuren als J.P. Morgan, Henry Ford en Booker T. Washington. Het is alsof je een rondleiding krijgt door het Amerika van de roaring twenties. Je zou het postmodern kunnen noemen, maar Doctorow is vooral een verhalenverteller.

Want een van de meest typische kenmerken van zijn werk is het caleidoscopische karakter, en dat bewijst ook zijn meesterschap. Doctorow was onbescheiden in zijn ambitie, zijn boeken spelen zich op verschillende plekken af, in verschillende werelden, met talrijke personages die elkaar soms wel, maar soms ook niet ontmoeten. Overvol zijn zijn historische romans, maar je raakt als lezer nooit de draad kwijt. Zijn werk is uiterst toegankelijk, meerdere boeken werden verfilmd en van Ragtime is zelfs een Broadway-musical gemaakt.

Zijn carrière omvat meer dan vijftig jaar, toch schreef hij ‘maar’ twaalf romans: Doctorow schreef alleen als hij iets te zeggen had. Voor het laatst was dat nog in 2014, toen Andrew’s Brain verscheen. Geen historische roman (al speelt 11 september wel een rol), maar een verrassend verstild en vervreemdend sluitstuk van een exuberante carrière.