Kwaliteit kan ook zonder fusie

Het was nog niet eerder gebeurd in Nederland: concurrentiewaakhond Autoriteit Consument & Markt (ACM) heeft een fusie van twee ziekenhuizen verboden. Het gaat om de plannen van het Albert Schweitzer Ziekenhuis in Dordrecht en de Rivas Zorggroep, die het Beatrixziekenhuis in Gorinchem exploiteert.

De besturen van de twee ziekenhuizen reageerden verbaasd, maar de afwijzing kan voor hen geen verrassing zijn geweest. Zij dienden hun fusieplan op 30 december 2013 in en kregen elf weken later al te horen dat hun samengaan de concurrentie in hun regio weleens significant zou kunnen belemmeren en dat zij een vergunning moesten aanvragen. Daarna ging de ACM uitgebreid onderzoek doen. Met het verbod als finaal resultaat.

Uit de cijfers van de ACM blijkt dat fusies een belangrijke zorg zijn van de bestuurders van ziekenhuizen. De ACM en haar voorganger, de NMa, beoordelen fusies in de zorg sinds 2004. In de eerste zeven jaar: negen. In de periode 2012-2014: vijftien.

Tot nu gaven de autoriteiten altijd groen licht, al deden zij dat meer dan eens onder specifieke voorwaarden. Dat kwam de ACM onlangs op een standje te staan van de NZa, de Nederlandse Zorgautoriteit, die op basis van een eigen rekenmodel de conclusie trok dat meer dan de helft van de ziekenhuisfusies de afgelopen jaren verboden had moeten worden. De NZa, die fusies inhoudelijk niet zelf mag toetsen, vreesde prijsstijgingen. De ACM op haar beurt bestempelde het rekenmodel als „nog onvoldoende bruikbaar”.

In de fusiegolf zijn steeds meer grote ziekenhuisconcerns ontstaan, waarvan de voordelen voor de patiënt niet altijd duidelijk zijn. Wat de nadelen zijn wordt wel regelmatig duidelijk. Schaalvergroting leidt niet vanzelfsprekend tot betere zorg, kan bureaucratie in de hand werken, de patiënt overweldigen en de samenleving opzadelen met extra risico’s als het ziekenhuis in financiële problemen komt. In andere segmenten van de (semi)publieke dienstverlening, zoals het onderwijs en bij woningcorporaties, zijn daar voorbeelden van te vinden die treurig stemmen.

Uit de toelichting van de ACM blijkt dat de afwijzing van een fusie weleens vaker kan voorkomen. Deze twee ziekenhuizen functioneren kwalitatief al goed. Dan is het lastig om extra voordelen te boeken die opwegen tegen hogere prijzen voor behandelingen. De zorgverzekeraars, die een cruciale rol moeten spelen in kostenbeheersing in de gezondheidszorg, blijken zelf ook steeds meer twijfel te hebben of hen dat bij gefuseerde ziekenhuizen wel lukt. De ACM spreekt hier van „afnemend optimisme”. Dit inzicht dat grote ziekenhuizen lastig te beteugelen zijn, is winst voor de consument.