Tussen man en vrouw Sekse zonder grenzen

Miley Cyrus noemt zich gender fluïde. In modeshows lopen mannen in vrouwenkleren en in Londen opende een warenhuis een genderloze afdeling. De genderbenders breken door.

Bovenste rij Erika Linder voor Louis Vuitton (najaarscollectie 2015), J.W. Anderson, Gucci en Prada (alledrie voorjaarscollectie 2016)

In februari liep hij als enige man mee in de vrouwenmodeshow van het populaire Amerikaanse ontwerpduo Proenza Schouler, even daarvoor stond hij gekleed in vrouwenmode in het transgender-modeblad Candy. En vorige maand was hij te zien in de mannenshow van Hood by Air met zijn haar vol glitterende haarspeldjes en een vrouwelijk hemdje met dunne bandjes. Tussendoor loopt het Nederlandse model Jelle Haen (21) ook nog volop shows in traditionele mannenkleding. Met zijn hoge jukbeenderen, lichtblauwe ogen met lange wimpers en volle lippen kan hij namelijk prima door voor zowel jongen als meisje.

Ook in het dagelijks leven voelt Haen zich zowel mannelijk als vrouwelijk. „Als kind ging ik altijd met mijn moeder naar de Intertoys om barbiepoppen te kopen die zogenaamd voor mijn nichtje waren”, zegt hij. „Die zette ik vervolgens wel in een racewagen.” Buiten de catwalk draagt hij het liefst elke dag een bontjas en plaknagels, al heeft hij zijn kledingstijl de laatste tijd een beetje versoberd omdat dat nu eenmaal beter werkt bij castings. Vrouw worden, wil hij niet. „Ik walg totaal niet van mijn lichaam. Alleen voor de buitenwereld zou een geslachtsverandering iets uitmaken, ikzelf zou me er niet anders door voelen. Ik ben geen vrouw, ik ben geen man, ik ben Jelle.”

Geen onderscheid

Door de coming out van Caitlyn Jenner – voorheen bekend als Bruce Jenner, de Olympisch zwemkampioen en pater familias van de Kardashian-familie – werd het onderwerp ‘gender’ begin juni in één klap op de kaart gezet. Tegelijkertijd is er ook steeds meer aandacht voor een onbekendere groep die niet transgender is, maar ‘gender fluïde’. Ze hangen ergens tussen de twee seksen in, of maken gewoon helemaal geen onderscheid.

„Nogal eens werden transgenders in de media afgespiegeld als zielige mensen die vast zitten in het verkeerde lichaam en die na een geslachtsoperatie nog lang en gelukkig leefden”, zegt Margriet van Heesch, cultuurwetenschapper verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. „Nu horen we gelukkig ook iconen die zeggen dat je helemaal geen keuze hoeft te maken tussen de twee seksen.”

Een van die nieuwe iconen is actrice Ruby Rose. Sinds 12 juni het voltallige derde seizoen van gevangenisserie Orange Is The New Black op Netflix verscheen, is ze een van de meest besproken mensen op internet. Bloedmooi, stoer, met opgeschoren haar en armen vol tatoeages. Tegen de Amerikaanse Elle zei ze: „Ik ben geen man en ik voel ook me niet echt vrouw, al ben ik natuurlijk wel als vrouw geboren. Ik zit ergens in het midden.” Haar 3,4 miljoen volgers op Instagram lijken er in elk geval geen moeite mee te hebben.

Ook popster Miley Cyrus omschrijft zichzelf de laatste tijd steeds vaker als gender fluid. „Ik wil geen jongen zijn, ik wil eigenlijk gewoon niets zijn”, zei ze onlangs tegen het gay magazine Out. „Ik herken me niet in de definities van jongens en meisjes. Ik haat het niet om een meisje te zijn, maar ik haat het om in een hokje te worden gestopt.” In Nederland is er politicoloog en schrijver Mounir Samuel – voorheen Monique – die weliswaar haar naam veranderde en haar haren kortwiekte, maar weigert in het hokje ‘man’ gestopt te worden.

Gender fluïditeit is natuurlijk niets nieuws; Grace Jones, Boy George en David Bowie waren in de jaren zeventig en tachtig al androgyn. Nieuw is wel dat steeds meer commerciële bedrijven erop inspringen, en dan vooral in de mode. Op de catwalk geldt gender bending sinds twee seizoenen als een van de belangrijkste thema’s. Lazaro Hernandez, de helft van ontwerpduo Proenza Schouler dat Jelle Haen inhuurde voor hun show, zei onlangs tegen de Amerikaanse Vogue: „Het verschil tussen mannen en vrouwen is aan het verdwijnen, esthetisch gezien in elk geval. Als ontwerpers weerspiegelen we de cultuur, en dit thema is op dit moment een groot onderdeel van onze cultuur.”

Prada, Saint Laurent, J.W. Anderson: het aantal modehuizen dat de gendergrenzen laat vervagen is op dit moment talrijk, met Gucci aan kop. Alessandro Michele, de in januari aangestelde creatief directeur van het Italiaanse modehuis, presenteerde al twee mannencollecties waarin androgyne mannen gekleed gingen in kant, zijden blouses met strikken en pastelkleurige bloemenprints. In de Amerikaanse Vogue omschreef hij die collecties als: „Een pure weergave van iets dat gaande is: een sterke bevestiging van vrijheid, die voorbij gaat aan categorieën en labels.”

Genderloze afdeling

In Londen was het de inkopers van warenhuis Selfridges opgevallen dat mannen steeds vaker op de vrouwenafdeling winkelden, en vice versa. Daarom openden ze dit voorjaar een genderloze afdeling, waarin mannen- en vrouwenmode van merken als Comme des Garçons en Haider Ackermann door elkaar hangt.

Een van de eerste prominente transgenders in de modewereld was Lea T., die in 2010 in de campagne van het Franse modehuis Givenchy te zien was. In Nederland is er Valentijn de Hingh, bekend van de documentaire Valentijn, waarin haar transformatie van jongetje tot vrouw van haar achtste tot negentiende wordt gevolgd. Ze zat vorig jaar in de reclamecampagnes van Tom Ford en het Amerikaanse warenhuis Barneys en liep eerder al shows van Maison Martin Margiela en Comme des Garçons. Andreja Pejic, het Bosnische model dat werd geboren als Andrej Pejic, was onlangs het eerste transgendermodel dat een groot contract bij een cosmeticamerk scoorde. „Er zijn nu meer categorieën dan alleen man en vrouw”, zei ze in de Amerikaanse Vogue. „Mensen komen er eindelijk achter dat gender en seksualiteit complexer zijn dan dat.” Ook IMG, het grootste modellenbureau ter wereld, contracteerde vorige maand z’n eerste transgendermodel: de Amerikaanse Hari Nef. Het opkomende Deense model Erika Linder wordt dankzij haar androgyne uiterlijk even vaak als man als als vrouw gefotografeerd.

In Amsterdam werd begin dit jaar de winkel Nobody Has to Know geopend: een genderloze modewinkel, met uniseks kleding van het gelijknamige eigen merk, aangevuld met andere merken. „Het onderwerp lag dichtbij ons hart en leefde in onze vriendenkring. Toen we eenmaal gestart waren zagen we dat er meer aandacht voor kwam en dat veel mensen op zoek waren naar een platform”, zegt Hannah van Dijck (26), die de winkel samen met Jiske Snoeks (35) heeft opgericht. En het loopt. „Eerst kwamen de vrouwen en de voorlopers, modestudenten bijvoorbeeld, maar nu komen ook heteromannen steeds vaker iets kopen.”

Waarom er juist nu zoveel aandacht is voor transgenders en gender fluïditeit? „Er wordt voor het eerst op écht hoog niveau gesproken over de rechten van deze mensen”, zegt Margriet van Heesch. „In Nederland kan men sinds kort de sekse in het paspoort eenvoudiger wijzigen, ook zónder eerst een geslachtsoperatie te ondergaan. Er is meer keuzevrijheid en dat is een optimistisch signaal. Mode en optimisme gaan samen.” Barack Obama was afgelopen januari tijdens zijn State of the Union-speech de eerste Amerikaanse president die het woord transgender hardop zei. Later steunde hij Caitlyn Jenner via Twitter. Ook in Nederland is er op politiek niveau aandacht voor het onderwerp: GroenLinks heeft vorige maand nog voorgesteld om de officiële geslachtsregistratie in paspoorten af te schaffen, omdat de partij vindt dat sekse een privékwestie is en bovendien gecompliceerder is dan alleen het simpele M en V. De opkomst van social media heeft ook meegespeeld in de acceptatie van genderqueers”, zegt Van Heesch. „Mensen die normaal doodgezwegen werden, hebben nu een stem. En waar ze vroeger vaak alleen stonden, kunnen ze zich nu makkelijker verenigen via Facebook, Twitter en andere discussieforums.”

Het is absoluut sympathiek dat het Amerikaanse warenhuis Barneys vorig jaar een campagne met Valentijn de Hingh en zestien andere transgenders had, maar het leverde ze ook wel erg veel aandacht op. En was de campagne van HEMA uit 2011 waarin Andreja Pejic – toen nog Andrej – push-upbeha’s aanprijsde eigenlijk geen gimmick? Jelle Haen: „Ik hoop dat alle merken die mij inhuren het niet als een stunt zien, maar dat er écht iets aan het veranderen is in de maatschappij.”