Oekazes Poetin brengen braindrain teweeg

Wederom worden ngo’s en nu ook een wetenschappelijk fonds in Rusland tot ‘buitenlandse agent’ bestempeld. Het is het soort machtspolitiek dat intellectuelen niet langer pikken en Rusland verder in isolement brengt, schrijft Laura Starink.

Agent voor een portret van de Russische president Poetin, gemaakt door kunstenaar Konstantin Altunin. Foto AFP

Vorige maand sprak ik in kamp Vught Irina Sjtsjerbakova bij de opening van een tentoonstelling over de Goelag. Ze werkt bij Memorial in Moskou, de organisatie die al 25 jaar onderzoek doet naar de Stalin-terreur en hedendaagse mensenrechtenschendingen in Rusland. Ook Memorial heeft het etiket ‘buitenlandse agent’ opgeplakt gekregen, omdat het geld krijgt uit het buitenland (van de Russische overheid krijgt het niks). De term roept in Rusland associaties op met ‘landverrader’. Sjtsjerbakova was somber. „Ons aller angst is dat de hervormingen in Oekraïne mislukken”, zei ze. „Dan wordt de situatie voor ons onhoudbaar. Dan wordt Rusland één grote Volksrepubliek Donetsk.”

Het isolement waarin Rusland zich willens en wetens begeeft wordt steeds beklemmender voor het denkend deel der natie. Op 8 juli maakte het wetenschappelijke fonds Dynastie bekend dat het zichzelf opheft. Dynastie werd gefinancierd door de Russische zakenman Dmitri Zimin. Het subsidieerde scholen voor jong talent, gaf beurzen aan jonge wetenschappers en reikte jaarlijks de prijs ‘De Verlichter’ uit. Het probeerde zo wetenschappers van vertrek uit Rusland te weerhouden. Maar de rechtbank heeft bepaald dat ook Dynastie een ‘buitenlandse agent’ is.

Steen des aanstoots was dat Dynastie een lezingencyclus subsidieerde van de organisatie ‘Liberale missie’ van de econoom en vroegere minister Jasin, die zich met politiek inlaat. Het woord ‘liberaal’ staat in Rusland voor verwerpelijk westers decadent. Die ‘politieke activiteit’ was voldoende voor het verradersetiket. De flinterdunne link met het buitenland werd deze keer gelegd met het argument dat Zimin Dynastie financiert vanaf zijn buitenlandse bankrekeningen. Interessant, in een land waar de kapitaalvlucht van de rijken rondom Poetin astronomische hoogten heeft bereikt. Dodelijk beledigd heeft Zimin, misschien wel de enige Russische zakenman die voor zoiets nobels geld ter beschikking stelt, de subsidie stopgezet. Hij wil daar slechts op terugkomen als het vonnis wordt herroepen en excuses worden aangeboden.

Russische wetenschappers reageren tegenover persbureau Meduza verbijsterd. Biochemicus Fasli Ataoelachanov van de Moskouse Staatsuniversiteit noemt het vonnis ‘een grof schandaal’. Zimin doneert ‘totaal belangeloos, zonder de schijnwerpers te kiezen of op de trom te slaan aanzienlijke sommen van zijn persoonlijke vermogen’ aan de wetenschap. Econoom Sergej Aleksasjenko heeft drie verklaringen voor het vonnis: een stupide bureaucratische vergissing, een bewuste overheidspolitiek of een strafmaatregel tegen Zimin, die de oppositie steunt. Volgens wiskundige Sergej Lando is het besluit een ‘persoonlijke belediging’ van Zimin, een ‘eminent burger en een echte Russische patriot’. Rond de 100 wiskundigen hebben beurzen van Dynastie gekregen waarmee ze tientallen wetenschappelijke publicaties hebben kunnen schrijven. En taalkundige Viktor Sonkin beschouwt de actie als „haat jegens je eigen land, zijn toekomst, zijn kinderen, jegens iedereen die in staat is een onafhankelijke gedachte te ontwikkelen, een boek te lezen, een ontdekking te doen, iets over te brengen”.

Uitgever Varvara Gornostajeva: „Nu hebben ze Dynastie verslonden, daarna zullen ze de rest opvreten, want in Rusland wordt al wat leeft door de Staat opgeslokt.” En wetenschapsjournalist Asja Kazantseva noemt het een „een politiek statement: wij hebben geen boodschap aan verlichting, opleiding, wetenschap”. Uit woede hield zij een eenmansdemonstratie bij het ministerie van Justitie met de tekst: ‘Jullie zijn zelf buitenlandse agenten.’

Nadat de tandenloze presidentiële ‘Adviesraad voor de ontwikkeling van de burgermaatschappij en mensenrechten’ Zimin en Jasjin haar verontschuldigingen had aangeboden voor dit ‘beledigende etiket’, liet Poetin zich ontvallen dat het vonnis misschien niet zo’n goed idee was geweest. Dat maakt de wetenschappers alleen maar bozer. Het is te zot voor woorden, zegt Ataoelachanov, dat in ons land alles afhangt van het woord van één man. Het is het bekende verhaal in de eeuwenoude Russische machtspiramide: Poetin speelt de vermoorde onschuld, het zijn de bureaucratische bojaren die overijverig met de oekazes van de baas aan de gang zijn gegaan.

Met zijn op angst en controle gebaseerde KGB-beleid schiet Poetin in zijn eigen voet. De braindrain uit Rusland heeft inmiddels dezelfde dramatische omvang aangenomen als in de jaren 90, toen wetenschappers naar het Westen verdwenen omdat ze geen salaris meer kregen uitbetaald. Maar ook schrijvers, kunstenaars en ondernemers uit de midden- en bovenklasse verlaten het land. „We verliezen de best opgeleide, meest actieve, meest ondernemende mensen”, zegt Lev Goedkov, directeur van opinieonderzoeksbureau Levada. „Maar het Kremlin kijkt hier volstrekt cynisch naar: als een middel om stoom te laten ontsnappen.” Dit kortzichtige binnenlandse beleid combineert Poetin met pogingen om via gewelddadig ingrijpen in Oekraïne de status van wereldmacht op te eisen. Het levert hem de steun van de bevolking op, maar het is een doodlopende weg.

Onlangs kreeg de cult-filmer Aleksandr Sokoerov in het Kremlin een lintje van Poetin. „Dit is een feestelijke bijeenkomst, maar het is me zwaar te moede”, zei Sokoerov. „Ons vaderland bewandelt een moeilijk pad en niemand weet wat ons te wachten staat. Ik wil God vragen ons te behoeden voor fouten en de levens van onze soldaten en officieren te beschermen. Laten we menselijk blijven. God sta ons bij.” Het woord Oekraïne viel niet, maar Poetin kreeg een gezicht als een citroen. Er zijn immers geen Russische soldaten in Oekraïne. Wat een treurige vertoning: een Kulturträger fluistert de leider die hem zijn eremetaal opprikt een omfloerste boodschap van angst toe.