In de ‘wasstraat’ van Petrobras

Na het staatsolieconcern Petrobras neemt de Braziliaanse justitie bouwbedrijf Odebrecht op de korrel.

Bouwbedrijf Odebrecht is betrokken bij de aanleg van metrolijn 4 in Barra da Tijuca in de Braziliaanse metropool Rio de Janeiro. De verbinding moet voor de Olympische Spelen van 2016 klaar zijn. Foto Dado Galdieri

Pas op, loop door!” Pal nadat de kraanmachinist heeft gewaarschuwd, zwiert de grijparm van de hijskraan door de lucht en duikt met kracht op een berg grind. „Buiten realiseren de mensen zich niet wat hier onder de grond allemaal gebeurt”, zegt Paula Sarapu, woordvoerder van het secretariaat Transport, terwijl ze met modderige laarzen langs de hijskraan banjert.

Hier, in een bouwput ruim tien meter onder de grond, met aan weerszijden rotswanden, bouwt het grootste Braziliaanse constructiebedrijf Odebrecht mee aan een prestigieus project: de uitbreiding van de metro van Rio de Janeiro. Kosten: 9 miljard reais (2,5 miljard euro).

De nieuwe lijn moet  het centrum van Rio verbinden met het westelijk deel van de stad, waar volgend jaar de Olympische Spelen worden gehouden. De reistijd wordt verkort van twee à drie uur filerijden tot 35 minuten met de metro.

Maar Odebrecht blijkt meer ondergrondse activiteiten te ontplooien. Het bedrijf is de nieuwste schakel in de lange corruptieketen rond semi-staatsoliebedrijf Petrobras. Bestuursvoorzitter Marcelo Odebrecht (47) werd onlangs gearresteerd in het kader van ‘operatie Lava Jato’ (wasstraat), het onderzoek naar Petrobras. Odebrecht zou hebben samengespannen met het oliebedrijf.

Zo zou Odebrecht rekeningen aan Petrobras kunstmatig hebben opgekrikt. Een deel deze ‘overwinst’ zou zijn gebruikt om steekpenningen te betalen aan politici van regeringspartij PT (arbeiderspartij) in ruil voor grote bouwopdrachten. Samen met een ander bouwbedrijf zou Odebrecht ruim 710 miljoen reais (200 miljoen euro) smeergeld hebben betaald.

„Laag voor laag wordt zichtbaar wie er nog meer bij de corruptie betrokken zijn”, zegt Chris Gaffney, die aan de universiteit van Fluminense onderzoek doet naar stedelijke en sociale veranderingen als gevolg van grote sportevenementen. Hij volgt de Braziliaanse ontwikkelingen op de voet vanuit zijn tijdelijke woonplaats Zürich.

„Revolutionair”, noemt Gaffney de arrestatie van Marcelo Odebrecht. „Dat één van de rijkste mannen van het land nu in een cel zit, in afwachting van nader onderzoek, was jarenlang ondenkbaar. Brazilië is een klassenmaatschappij. Het verschil tussen arm en rijk is gigantisch. Slechts een paar procent van de bevolking heeft de macht in handen. Tot voor kort was de toplaag, waartoe de top van Odebrecht en Petrobras behoort, onschendbaar. Lava Jato laat nu zien dat dit verandert.”

Megaprojecten

Odebrecht is actief in meer dan twintig landen landen, voornamelijk in Latijns-Amerika, maar ook in de Verenigde Staten en in Afrika. In Mozambique en Angola legt Odebrecht wegen en havens aan. In eigen land werden megaprojecten als de bouw van de Belomonte stuwdam in de Amazone (10 miljard euro ), van het Olympisch dorp in Rio de Janeiro (1,2 miljard euro) en de verbouwing van voetbaltempel Maracanã (350 miljoen euro) aan Odebrecht toegewezen.

Toeval? „Waarschijnlijk niet”, zegt Gaffney, die al jaren probeert inzicht te krijgen op de toewijzing van bouwprojecten. Volgens hem geniet Odebrecht een voorkeursbehandeling. „Het gaat om gigantische bedragen die, naarmate de bouw vordert, verder oplopen. Publiek geld dat in handen van grote bouwkartels terechtkomt. Schandalig.”

Schiphol en Arcadis

De bijzondere positie van Odebrecht is ook buitenlandse bouwbedrijven die in Brazilië actief zijn, waaronder een aantal Nederlandse, opgevallen. Zo lukte het een consortium waarin ook de Amsterdam Arena deelnam, niet om de exploitatie van het Maracanã-stadion binnen te halen. Ook Schiphol, dat samen met Braziliaanse bedrijven meedong naar de privatisering van de internationale luchthaven van Rio, viste achter het net. Het consortium met Odebrecht erin sleepte de projecten wél binnen. Chris Gaffney: „Eigenlijk kun je als bedrijf niet om Odebrecht heen als je een kans wilt maken op een opdracht.”

Het Nederlandse advies- en ingenieursbureau Arcadis is net als Odebrecht betrokken bij onder meer de ontwikkeling van de Belomonte-stuwdam en de bouw van het Olympisch dorp. Joost Slooten, woordvoerder van Arcadis Latijns-Amerika, wil niets zeggen over de mogelijke gevolgen van het corruptieschandaal voor Arcadis. „Het is nu niet slim om daar iets over te zeggen. Wij werken mee aan bepaalde projecten waar ook Odebrecht aan werkt, meer kan ik niet kwijt.”

Met de arrestatie van Marcelo Odebrecht worden niet alleen de nauwe banden tussen de bouwonderneming en Petrobras blootgelegd, maar gaan de pijlen ook richting ex-president Lula. Hij is een hechte vriend van de oorspronkelijk Duits-Poolse migrantenfamilie Odebrecht. Hij zou zich na zijn presidentschap actief hebben ingezet om opdrachten voor het bedrijf binnen te halen.

De Braziliaanse justitie kondigde donderdag een strafrechtelijk onderzoek aan naar de mogelijke rol Lula bij de smeergeldpraktijken bij Odebrecht en Petrobras. Lula liet via zijn woordvoerder weten „verbaasd” te zijn over deze stap en weersprak elke aantijging van betrokkenheid bij eventuele corruptie.

Of de ‘ontmaskering’ van Odebrecht ook gevolgen heeft voor de voortgang van de bouwprojecten is nog niet duidelijk. Sinds december heeft Petrobras de samenwerking met 23 bedrijven, waaronder Odebrecht, „preventief opgeschort” zolang het onderzoek loopt. Het lijkt uitgesloten dat de regering zal toestaan dat olympische projecten in gevaar komen.

Stadsbestuurder Carlos Roberto Osorìo, verantwoordelijk voor transport (waaronder de metro) in Rio de Janeiro, verzekert dat de nieuwe metrolijn in elk geval niet in gevaar is. „De problemen van Odebrecht hebben vooral betrekking op Petrobas. Ons project heeft niets met corruptie te maken. Wel hebben we last van de  negatieve sfeer rondom Odebrecht.”

In de bouwput van de metrolijn graaft de machine verder. Dieper en dieper, tot een groot gapend gat zichtbaar wordt, bijna symbolisch voor de economische afgrond waarin opeenvolgende corruptieschandalen Brazilië dreigen te storten. Gelukkig zijn al wel de contouren van stations en roltrappen zichtbaar. Op sommige plekken liggen al rails. De inwoners van Rio popelen om de autofiles in te kunnen ruilen voor snelle metrotreinen.