Media, besef: goed nieuws verkoopt

Zelfs de EO is op de sensatietoer. Zonde, want het publiek snakt juist naar constructieve, positieve media, betoogt oud-zenderbaas Roek Lips.

Illustratie Marian Kamensky Illustratie marian kamensky

Toen ik ruim een jaar geleden stopte als zenderbaas van NPO3, nam ik een paar maanden de tijd om los te komen van oude patronen. Ik werd me bewust van de hoge snelheid waarmee veranderingen in het mediavak zich voltrekken en welke ontwrichtende gevolgen dit heeft. Als oorzaak wordt veelal de voortschrijdende techniek aangehaald. Ten onrechte.

Dagelijks berichten over dalende krantenoplages en de vergrijzing van tv- en radiopubliek. Op dreigende toon wordt er gespeculeerd over burgerjournalistiek, multitaskende gebruikers, individualisering van media, de macht van Apple en Facebook en robotmedia; geautomatiseerde ‘journalistiek’.

Scoren met sensatie is helaas de reactie. Een perverse reflex in een omgeving die beheerst wordt door rendementsdenken. Hoe slechter het financieel gaat, hoe sterker deze reflex. Onlangs kwam zelfs de EO in opspraak met de sociale test Hufterproef: in de montage werd een vrouw ten onrechte als racist weggezet. Incident? Ik vraag het me af. Dit soort foute beslissingen ontstaan ook in een cultuur van ‘meer doen met minder middelen’. Waan van de dag, leedvermaak, slecht gecheckte bronnen worden de norm. Producties die hier niet aan toegeven, komen in het gedrag.

Net als in de voedingsindustrie, komen ook in de media plofkippen voor. Producties die in sneltreinvaart, op eenzijdige voeding, in elkaar gestampt worden. Ook voor de consument is dat slecht. We worden er vadsig en lusteloos van. Mediabesitas leidt ertoe dat mensen zich minder betrokken, uitgehold en weerloos voelen. Dat remt vernieuwing en creativiteit.

Zelfregulering staat bij de media hoog in het vaandel. Een voorrecht dat we in deze vrije samenleving serieus moeten nemen. Richtlijnen van buitenaf staan op gespannen voet met journalistieke waarden, hoe goed de bedoeling ervan ook is. Denk aan het Amerikaanse kwaliteitskeurmerk TAO: Transparency, Accountability en Openness. Bedoeld voor iedereen die zichzelf als serieus mediamaker beschouwt en zich in positieve zin wil onderscheiden. Dergelijke initiatieven kunnen in Nederland echter niet op brede steun rekenen.

Toch zou het mooi zijn als mediamakers zich publiekelijk verbinden met begrippen als transparantie, rekenschap, openheid en ethiek. Daarmee winnen zij het vertrouwen van kijker, luisteraar en lezer terug. Ethiek wordt veelal gezien als iets opringerigs. Het belerende vingertje. Maar laten we de werkelijke betekenis eens omarmen. Ethos als ‘juist handelen met als doel doel iets te veranderen, oftewel bewust een bijdrage leveren aan het geluk van mensen en een betere wereld’. Wie ‘ethos’ verkiest, roept de ‘genius’ aan: de creatieve geest die nodig is om richting te bepalen in een maatschappij waarin velen ‘verdwaald’ zijn.

Upworthy is één van de initiatieven die mijn aandacht trok. Things that matter. Pass ‘em on, aldus de slagzin. De makers varen op hun morele kompas. Hun missie: via artikelen en video’s uitsluitend in constructieve zin bijdragen aan het media-aanbod. De nadruk ligt op nieuwe perspectieven, innovatie en het oplossen van problemen. In Nederland kunnen we een voorbeeld nemen aan Follow the money, een platform voor financieel-economische onderzoeksjournalistiek dat ook in oplossingen denkt. In verschillende landen wordt er momenteel onderzoek gedaan naar de vraag hoe inzichten vanuit de positieve psychologie, sociologie en neurologie bij kunnen dragen aan levenslust en maatschappelijke betrokkenheid. Mensen zijn eerder geneigd media met elkaar te delen als deze oplossingsgericht is, bleek uit onderzoek van de Universiteit van Texas. Goed nieuws verkoopt!

De autoriteit van de klassieke media is niet langer vanzelfsprekend. Om te overleven zullen zij zich verantwoordelijker moeten voelen voor de samenleving waarvan ze verslag doen. Dat geeft positieve energie. Mediamakers, laat je niet meer leiden door angst voor ontwrichting en deprofessionalisering van je vakgebied, maar vertrouw op je ‘ethos’ en ‘genius’. Experimenteer, los van de gevestigde ideeën en ordes. Wie dit omarmt, zal de ethiek niet ervaren als beperkende factor, maar als noodzakelijk uitgangspunt. Gericht op wat echt van waarde is. De verzuiling voorbij, in het besef dat grote waarden universeel zijn.

Voortdurende verandering is een gegeven. In mijn voormalige rol als broadcaster, ervoer ik hoe moeilijk het is om binnen een nog succesvol systeem met veranderingen om te gaan. Veelal staan de regels die we onszelf hebben opgelegd, vooruitgang in de weg. Voortdurend naar buiten kijken, accepteren dat niets blijft zoals het is, daar kunnen we niet vroeg genoeg mee beginnen. Het is een nimmer ophoudende oproep in de evolutie van de menselijke soort; telkens als je ergens denkt te zijn, wordt de volgende stap je alweer aangeboden. En ook dat is goed nieuws.