Denk je later aan Obama, dan denk je aan dit akkoord

In Wenen hebben zes grote landen met Iran een akkoord gesloten dat een Iraanse kernbom moet voorkomen. Een historisch akkoord, niet in de laatste plaats voor de Amerikaanse president.

De Amerikaanse en Iraanse vlag bij de presentatie van het nucleaire akkoord in Wenen, gisterochtend. Foto CARLOS BARRIA/AFP

Het historische akkoord dat Iran gisteren met de Verenigde Staten en vijf andere wereldmachten sloot, is niet alleen een inperking van Irans nucleaire programma. Het is ook, zo zei president Obama, een demonstratie van Amerika’s status van supermacht. Een supermacht die met diplomatieke middelen resultaten kan boeken. „Amerikaanse diplomatie kan echt een verschil maken. Dit is in lijn met een traditie van Amerika’s leiderschap.”

Barack Obama wilde al sinds zijn aantreden in 2009 een akkoord met Iran sluiten. In april van dat jaar wijdde hij een groot deel van zijn toespraak over buitenlandse politiek, in Kaïro, aan de „decennia van wantrouwen” tussen de VS en Iran. Hij gaf daar de schuld van de verstoorde verhoudingen niet alleen aan Iran. Hij wees ook naar eigen fouten, zoals de coup in Iran in 1953, waarbij de CIA meewerkte aan het afzetten van een democratisch gekozen premier, en een pro-Amerikaanse leider in het zadel hielp. Het was tijd, zei Obama in 2009, het verleden te begraven.

Voor Obama vormt dit akkoord zijn grote internationale politieke erfenis

Voor Obama is het akkoord van Wenen de klapper op het gebied van buitenlandse politiek waar hij op zat te wachten. Iedere president wil afscheid nemen met in ieder geval één grote internationale doorbraak. Zoals Richard Nixon in 1972 de betrekkingen met China aanhaalde, Bill Clinton de ondertekening van de Oslo-akkoorden overzag en George Bush sr. het einde van de Koude Oorlog meemaakte.

Obama had al aan het begin van zijn eerste termijn besloten dat een nieuw begin met Iran zijn grote stap moest worden. De hernieuwde betrekkingen met Cuba vormen een goede tweede. Beide landen hebben geen diplomatieke betrekkingen meer sinds de gijzelaarscrisis van 1979. In 2002 deelde George W. Bush Iran nog in bij de ‘As van het Kwaad’. De ambassade in Teheran wordt nu gebruikt door de Revolutionaire Garde, het Iraanse elitekorps. Irans ambassade in Washington, ooit berucht omdat daar de wildste diplomatenfeesten werden gehouden, staat leeg.

Obama’s presidentschap kent veel schrammen op buitenlands gebied, zoals zijn onnavolgbare Midden-Oostenbeleid, bekoelde betrekkingen met Rusland, het openblijven van Guantánamo Bay. Ondanks de risico’s en vaagheden van de Iran-deal beschouwt het Witte Huis dit als een groot succes.

Dat heeft ook te maken met de manier waarop de onderhandelingen gingen. Obama zei vaak dreigend dat „alle opties op tafel liggen”, maar in het Midden-Oosten geloofde nooit iemand dat de VS echt bereid was militair in te grijpen. De druk moest dus via andere middelen komen: opgevoerde sancties vooral, maar ook langdurige diplomatieke druk. Door het akkoord expliciet te koppelen aan die methode, neemt Obama afstand van de interventiepolitiek van de Bush-jaren en zegt hij: zo kan het dus ook.

De Republikeinen in Washington zijn (net als Israël) fel tegen het akkoord

Het akkoord dat gisteren is gesloten is bovendien een signaal aan het Amerikaanse Congres, waar sinds dit jaar beide kamers door Republikeinen worden gedomineerd. Het Congres mag binnen zestig dagen het akkoord goed- of afkeuren. De Republikeinen lieten meteen weten hoe die stemming zal uitpakken. Senator Lindsey Graham, ook een Republikeinse presidentskandidaat, had het over „een oorlogsverklaring aan Israël en de sunnitische Arabieren”. John Boehner, de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, noemde het akkoord onacceptabel.

De afgelopen maanden probeerden de Republikeinen alles om een compromis met Teheran tegen te houden. De Amerikaanse senator Tom Cotton schreef een open brief aan Iran, waarin hij zei dat een Republikeinse president na 2016 de deal weer ongedaan zou maken. Boehner nodigde zelfs de Israëlische premier Benjamin Netanyahu uit voor een toespraak in het Congres – een stap die de relatie tussen Obama en Netanyahu onherstelbaar beschadigd heeft.

Overigens brengt de grote tegenstand bij de Republikeinen het akkoord nog niet in gevaar. Het Congres mag het afkeuren, maar de president mag dat met een veto vervolgens blokkeren. Dat veto kan weliswaar weer worden afgeschoten door het Congres, maar daarvoor is een tweederde meerderheid nodig. Dat wordt niet gehaald, het akkoord is dus veilig.

En Obama heeft in Washington laten zien wie de baas is.

Obama is bereid om risico’s te nemen in het Midden-Oosten

Er zijn meer redenen waarom Amerika gebaat is bij een terugkeer van Iran op het internationale podium. De olieprijs zal vermoedelijk dalen als de economische sancties tegen Iran worden opgeheven. En Iran is nu al een machtsfactor in het Midden-Oosten, die niet genegeerd kan worden. Het land steunt, net als de VS, de Iraakse regering in de oorlog tegen Islamitische Staat.

Obama is hierom bereid risico’s te nemen. Wat gebeurt er als de rol van Iran in het Midden-Oosten groter wordt? Iran steunt de Syrische president Assad, en de Houthi-rebellen in Jemen. De relatie tussen de VS en de traditionele bondgenoten Israël en Saoedi-Arabië wordt ook bedreigd. De Israëlische premier Netanyahu noemde het akkoord gisteren direct al een „historische vergissing”. Hij zei dat de wereld nu „een veel gevaarlijkere plek” is geworden en dat Israël bereid is zichzelf te verdedigen als dat nodig is. Israël acht zich niet gebonden aan het akkoord, zei hij, een herhaling van een dreigement van militair ingrijpen dat Israël al jaren uit.

De relatie tussen de VS en Israël zit op een dieptepunt, en die verwijdering is gisteren alleen maar groter geworden.

Het grootste risico voor Obama is dat hij de implementatie van het akkoord niet in de hand heeft. Hij is in januari 2017 weg. Wat als Iran de afspraken niet nakomt? Of zijn opvolger in het Witte Huis terugkrabbelt?

Obama mocht het akkoord sluiten, maar anderen moeten zijn erfenis op buitenlands gebied veiligstellen.