De Tea Party heeft het flink verknald in platzak Kansas

De belastingen konden niet hard genoeg naar beneden in Kansas, de proeftuin van de conservatieve Tea Party. Scholen, bibliotheken en ziekenhuizen kermen nu onder de bezuinigingen.

Gouverneur Brownback wil een moreel reveil. Het afschaffen van de bescherming voor homo’s en lesbiennes op de werkvloer leidde in februari tot protest. Foto Chris Neal/AP

Hij had gehuild tijdens een ontmoeting met partijgenoten. Hij was de Senaatsvloer op gelopen, en had ze daar gesmeekt ten minste één keer niet zo star te zijn. Hij had gedreigd. En hij kreeg zijn zin.

Maar nu is Sam Brownback, gouverneur van de Amerikaanse staat Kansas, vooral moe. „Ik moet politiek bedrijven terwijl het hele land meekijkt”, zegt hij, met zwart omrande ogen. Vastberaden: „Links wil dat we falen. We moeten slagen.”

Met de ogen van de hele natie op zich gericht ondergaat de conservatieve gouverneur de ene vernedering na de andere. De begrotingstekorten van Kansas zijn gierend uit de hand gelopen, tot meer dan een miljard dollar. Reservepotjes zijn op. Op scholen, universiteiten en andere publieke voorzieningen wordt drastisch bezuinigd. Banen komen er nauwelijks bij, terwijl dat in de omliggende staten wel gebeurt. „Kort gezegd: het Grote Experiment van Sam Brownback is één grote mislukking”, zegt commentator Yael Abouhalkah van de krant The Kansas City Star.

Voordat alles misging in Kansas, was de dunbevolkte staat in het hart van de Verenigde Staten een sprookje. Het was de proeftuin van de Tea Party, de rechtervleugel van de Republikeinse Partij. Sinds 2010 heeft de Tea Party haar meerderheid in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden in Kansas steeds uitgebreid. Hoezo kan de Tea Party niet regeren, zoals Democraten en gematigde Republikeinen zeggen. Kansas zou het tegendeel bewijzen.

Kansas was vruchtbare grond voor het enige echte Tea Party-experiment in Amerika. Kansas stemt al sinds 1964 uitsluitend conservatief, het is een van de roodste staten in de VS. Maar nieuw is dat de kiezers de laatste decennia ook een voorkeur kregen voor de radicaalste conservatieven.

Dankzij donaties van de schatrijke geldschieters David en Charles Koch, ook uit Kansas, radicaliseerde de partij hier de laatste jaren snel. De kandidaten die in voorverkiezingen de laagste belastingen beloofden, kregen steun van Americans for Prosperity, de organisatie van de gebroeders Koch. Inmiddels hoort tweederde van de Congresleden in Kansas bij de Tea Party. Het is een proces van zelfradicalisering dat Thomas Frank in zijn boek What's the Matter with Kansas? (2004) zo omschrijft: „naar rechts, naar rechts, en nog verder naar rechts”.

Kansas ging leuke dingen voor rechtse mensen doen. En Sam Brownback, die in 2011 gouverneur werd, werd de drijvende kracht achter die operatie. Brownback voerde campagne met de belofte van lage belastingen en een moreel reveil, precies zoals de David en Charles Koch dat willen. Hij is tegen abortus en porno, én tegen belastingen en een grote overheid. „We hebben deze staat echt veranderd”, zegt hij op het State Capitol in Topeka. „We hebben een conservatief model ingevoerd dat teruggrijpt op de ideeën van Ronald Reagan.”

Abortus was aanvankelijk een van zijn grote overwinningen. Brownback tekende in april een wet die de meest gebruikte abortusmethode vanaf twaalf weken verbiedt. „In Kansas steunen we het verminken van kinderen niet langer”, zei Brownback, die van de ondertekening van de wet een heel spektakel maakte. Hij tekende de wet op vier locaties steeds opnieuw, omringd door kinderen en plaatjes van foetussen.

Maar de wet dreigt te falen. Een groep artsen vocht het verbod aan, en kreeg twee weken geleden gelijk van de rechter in Kansas. Het verbod, dat uniek zou zijn in de VS, gaat tot woede van Brownback niet door.

Ook economisch moest de staat naar Reagan-model worden hervormd. Brownback huurde Arthur Laffer in, de inmiddels bejaarde topeconoom uit de Reagan-jaren. Laffer was de ideoloog achter de aanbodeconomie uit die tijd. Hij is ook de bedenker van de Laffercurve, waarmee hij Reagan er ooit van overtuigde de belastingen te verlagen, vooral voor rijke inwoners. Lage belastingen zouden uiteindelijk tot hogere inkomsten leiden. Zijn visie wordt omarmd door vrijwel alle Republikeinen in Washington. Presidentskandidaten Jeb Bush, Scott Walker, Bobby Jindal en Ted Cruz hebben de afgelopen weken advies bij Laffer ingewonnen.

In Kansas bleef het niet bij praten, het gebeurde ook. In 2012 verlaagde Brownback de inkomstenbelasting met een kwart, en schafte hij een groot deel van de vennootschapsbelasting af. De jaren erop verlaagde hij de belastingen verder. „Een adrenalineshot voor onze economie”, noemde Brownback dat.

Kansas is sindsdien financieel te gronde gericht. De opbrengsten uit inkomstenbelasting en vennootschapsbelasting liepen vorig jaar terug van 3,3 miljard dollar tot 2,6 miljard. Alleen al voor dit begrotingsjaar liep het tekort op tot 400 miljoen dollar. Hoewel inwoners van Kansas, vooral de rijken, meer overhouden, krijgen de publieke voorzieningen de klappen.

De openbare bibliotheek in de suburb Overland Park is een van de plekken die bedreigd worden door de plotselinge tekorten. De bibliotheek ligt in een verpauperde wijk net buiten Kansas City. Buurtbewoners komen er niet alleen voor hun boeken, maar ook voor soep, huiswerkbegeleiding, of gratis internet. De subsidie voor de bibliotheek is het afgelopen jaar met 23 procent verlaagd, en de bibliotheek moet bezuinigen op extra projecten. „Dit gebouw houdt een hele gemeenschap in stand”, zegt Valentine Nwogbo, een internist die ’s avonds in de bibliotheek studeert. „Deze wijk kent nauwelijks zulke veilige plekken, dus de gevolgen zijn groter dan alleen voor deze bibliotheek.”

Het Center on Budget and Policy Priorities berekende dat er de komende vijf jaar in Kansas 16 procent minder geld is voor scholen, ziekenhuizen en bibliotheken, een neergang „die vergelijkbaar is met een middelgrote recessie”. In 2019 zullen de tekorten tot 5 miljard zijn opgelopen. „Je kunt wel de overheid van inkomsten afsluiten, maar waar Brownback niet over nadacht, is de vraag wat je doet als je minder geld hebt”, zegt commentator Yael Abouhalkah. „Nu pas, na een paar jaar, heeft hij zijn ‘Gosh, this was stupid’-moment.”

Sam Brownback erkent nu dat het zo niet langer gaat, al geeft hij de schuld aan de stijgende kosten voor zorg en pensioenen. Hij stelde vorige maand daarom het onmogelijke voor: een belastingverhóging. Van de inkomstenbelasting blijft hij af, maar de btw verhoogt hij licht, naar 6 procent. Ondenkbaar, vonden Republikeinse preciezen in het Congres van Kansas. Een maandenlange strijd barstte los, waarbij Brownback zijn partijgenoten moest smeken mee te doen. Het Congres weigerde drie maanden lang, en Kansas dreigde volledig onbestuurbaar te worden. Abouhalkah: „De impasse in Washington wordt altijd geweten aan het tweepartijenstelsel. Hier in Kansas is maar één partij aan de macht, maar ook dat leidt tot onbestuurbaarheid.”

Brownbacks tranen en gesmeek eindigden eind juni in een compromis: hij mag de btw verhogen, maar mag het geen belastingverhoging noemen. Het is een oplossing die volgens Abouhalkah alleen maar meer ongelijkheid in de hand werkt: „Rijken profiteren van de lage inkomstenbelasting. Maar dat wordt betaald door pakjes sigaretten, die nu vijftig cent duurder zijn. De hogere btw raakt verhoudingsgewijs vooral lage inkomens. Ondanks de grote problemen wil de gouverneur niet praten over hogere loonbelastingen. Sterker, hij wil doormarcheren met zijn project tot we bij 0 procent zijn.”

Brownback zelf zegt: „We verhogen de belastingen niet. Je moet het wegstrepen tegen de enorme belastingverlagingen. Netto houdt iedereen meer over.” De gouverneur staat nog altijd achter de conservatieve ideeën van Laffer, zegt hij. „Niet wij zijn geradicaliseerd. Het is links dat steeds verder uit het midden is gedreven. Hier wordt een politiek van gezond verstand gevoerd.”