De as van het kwaad is niet meer

De nucleaire deal met Iran is historisch, niet in de laatste plaats voor president Obama.

De Iraanse en Amerikaanse vlag worden verwijderd na de persconferentie over het nucleaire akkoord gisteren in Wenen Foto: Carlos Barria/AFP

Het historische akkoord dat Iran gisteren met de Verenigde Staten en vijf andere wereldmachten sloot, is niet alleen een inperking van Irans nucleaire programma. Het demonstreert ook Amerika’s status als supermacht, zei president Obama gisteren. Een supermacht die met diplomatieke middelen resultaten kan boeken. „Amerikaanse diplomatie kan echt een verschil maken. Dit is in lijn met een traditie van Amerika’s leiderschap.”

Barack Obama wilde al sinds zijn aantreden in 2009 een akkoord met Iran sluiten. In april van dat jaar wijdde hij een groot deel van zijn toespraak over buitenlandse politiek, in Kaïro, aan de „decennia van wantrouwen” tussen de VS en Iran. Hij gaf daar de schuld van de verstoorde verhoudingen niet alleen aan Iran. Hij wees ook naar eigen fouten, zoals de coup in 1953, waarbij de CIA meewerkte aan het afzetten van een democratisch gekozen premier, en een pro-Amerikaanse shah in het zadel hielp. Het was tijd, zei hij, het verleden te begraven.

Voor Obama is het akkoord van Wenen de klapper op buitenlandse politiek waar hij op zat te wachten. Iedere president wil afscheid nemen met in ieder geval één grote internationale doorbraak. Zoals Richard Nixon in 1972 de betrekkingen met China aanhaalde, Bill Clinton de ondertekening van de Oslo-akkoorden overzag, en George Bush sr. het einde van de Koude Oorlog meemaakte.

Schrammen

Obama had al aan het begin van zijn eerste termijn besloten dat een nieuw begin met Iran zijn grote stap moest worden. De hernieuwde betrekkingen met Cuba vormen een goede tweede. Beide landen hebben geen diplomatieke betrekkingen meer sinds de gijzelaarscrisis van 1979. In 2002 deelde George W. Bush Iran nog in bij de ‘As van het Kwaad’. De ambassade in Teheran wordt nu gebruikt door de Revolutionaire Garde. Irans ambassade in Washington, ooit berucht omdat daar de wildste diplomatenfeesten werden gehouden, staat ook leeg.

Obama’s presidentschap kent veel schrammen op buitenlands gebied, zoals zijn onnavolgbare Midden-Oostenbeleid, bekoelde betrekkingen met Rusland, het openblijven van Guantánamo Bay. Ondanks de vaagheden en risico’s van de Iran-deal ziet het Witte Huis dit als een groot succes.

Dat heeft ook te maken met de manier waarop de onderhandelingen gingen. Obama zei vaak dreigend dat „alles opties op tafel liggen”, maar in het Midden-Oosten geloofde nooit iemand dat de VS echt bereid was militair in te grijpen. De druk moest dus via andere middelen komen: opgevoerde sancties vooral, maar ook langdurige diplomatieke druk. Door het akkoord expliciet te koppelen aan die methode, neemt Obama afstand van de interventiepolitiek van de Bush-jaren, en zegt hij: zo kan het dus ook.

Het akkoord is bovendien een signaal aan het Congres, waar sinds dit jaar beide kamers door Republikeinen worden gedomineerd. Het Congres mag binnen zestig dagen het akkoord goed- of afkeuren. De Republikeinen lieten meteen weten hoe die stemming zal uitpakken. Senator Lindsey Graham, ook een Republikeinse presidentskandidaat, had het over „een oorlogsverklaring aan Israël en de sunnitische Arabieren”. John Boehner, de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, noemde het akkoord onacceptabel.

Risico’s

Obama deelt de eerste tik uit. Het Congres mag het akkoord afkeuren, maar de president mag dat met een veto vervolgens blokkeren. Het Congres mag dat veto weer afschieten, maar daar hebben de Republikeinen een tweederde meerderheid in de Senaat én het Huis van Afgevaardigden voor nodig. Er zijn kritische Democraten, maar dit redden ze niet. Het akkoord is dus veilig. En Obama heeft in Washington laten zien wie de baas is.

Ook om andere redenen is Amerika gebaat bij een terugkeer van Iran op het internationale podium. De olieprijs zal vermoedelijk dalen als de economische sancties tegen Iran worden opgeheven. En Iran is nu al een machtsfactor in het Midden-Oosten, die niet genegeerd kan worden. Het land steunt, net als de VS, de Iraakse regering in de oorlog tegen Islamitische Staat.

Obama is hierom bereid risico’s te nemen. Wat gebeurt er als de rol van Iran in het Midden-Oosten groter wordt? Iran steunt het regime van de Syrische president Assad, en de shi’itische beweging Hezbollah in Libanon. De relatie tussen de VS en de traditionele bondgenoten Israël en Saoedi-Arabië wordt ook bedreigd. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu zei gisteren dat Israël zich niet gebonden acht aan het akkoord, een herhaling van een dreigement van militair ingrijpen dat Israël al jaren uit. De relatie met Israël zit op een dieptepunt, en die verwijdering is gisteren alleen maar groter geworden.

Het grootste risico voor Obama is dat hij de implementatie niet in de hand heeft. Hij is in januari 2017 weg. Wat als Iran de afspraken niet nakomt, of zijn opvolger in het Witte Huis terugkrabbelt? Obama mocht het akkoord sluiten, maar anderen moeten zijn erfenis op buitenlands gebied veiligstellen.