In het tweede boek van gelijkheidsicoon Harper Lee is racisme toch realiteit

Harper Lee (89) schreef één roman: To Kill a Mockingbird. Nu verschijnt de drastisch andere oerversie Go Set a Watchman, waarin de iconische Atticus Finch helemaal geen burgerrechtenheld blijkt.

Acteur Gregory Peck (1916 - 2003) als Atticus Finch in de verfilming van To Kill A Mockingbird (1962). Foto Getty Images, beeldbewerking NRC

Het is de spoiler waarop niemand gerekend had – en een die het maatschappelijke aanzien van een literaire klassieker radicaal kan veranderen. Een sleutelfiguur in de roman To Kill a Mockingbird blijkt bij nader inzien niet zo heroïsch en vooruitstrevend als lezers decennialang hebben gedacht.

In die richting wijzen althans de voortekenen van Go Set a Watchman, het tweede boek van de Amerikaanse schrijfster Harper Lee. Vijfenvijftig jaar lang hield schrijfster, nu 89 jaar, zich stil, terwijl haar beroemde en enige boek tientallen miljoenen malen is verkocht en een klassiekersstatus verworven heeft.

Go Set a Watchman, dat vandaag wereldwijd verschijnt (hier als Ga heen, zet een wachter), werpt nieuw licht op de gebeurtenissen in de klassieker die in 1960 verscheen, omdat het zich twintig jaar na het eerste boek afspeelt. Strikt genomen is het echter geen vervolg, maar een ‘oerversie’ van To Kill a Mockingbird, die drastisch afwijkt van de uiteindelijke roman. Het manuscript werd lang als verloren beschouwd, maar is begin dit jaar teruggevonden, maakte de uitgever van Lee toen bekend.

In dit ‘nieuwe’ boek leren we dat – spoiler alert – Atticus Finch allerminst vrij was van de racistische denkbeelden die hij zo vurig bevocht. De vader van hoofdpersoon Scout Finch was de grote held van To Kill a Mockingbird omdat hij als (blanke) advocaat een zwarte man voor de rechter verdedigde tegen de (onterechte) beschuldiging van de verkrachting van een blank meisje. Dat werd hem in de romanwerkelijkheid van de jaren dertig, in het gesegregeerde zuidelijke stadje Maycomb, Alabama, niet in dank afgenomen.

Een progressief voorbeeld

Maar hij boog niet. Buiten de roman groeide Finch daarom uit tot een progressief voorbeeld – aan de hand van het boek kregen generaties Amerikaanse scholieren het thema rassenscheiding onderwezen, ouders vernoemden kinderen naar hem. Dankzij de heldhaftige Atticus werd de roman bovendien omarmd door de Amerikaanse burgerrechtenbeweging, die in de jaren zestig wegliep met de roman. Oprah Winfrey, fan, noemde To Kill a Mockingbird „onze nationale roman”.

Maar in Go Set a Watchman blijkt dat Atticus Finch een bijeenkomst van de Ku Klux Klan heeft bezocht en segregatie van zwarten en blanken toejuicht. Als zijn 26- jarige dochter dat hoort is ze, met de rechtszaak van vroeger in haar achterhoofd, gedesillusioneerd over haar vader.

De onthulling was afgelopen weekend goed voor veel aandacht in Amerikaanse pers. Die mocht ondanks angstvallige geheimhouding al wél een recensie plaatsen – en de nodige publiciteit genereren. Een „schrijnend boek”, noemde The Wall Street Journal het: een „verrassende weerlegging van het schitterende idealisme” van To Kill a Mockingbird.

Gevallen held

‘Ook gij, Atticus!’ en ‘Atticus, de gevallen held’ was de teneur van verraste en verbolgen Amerikanen, die op het nieuwtje reageerden op sociale media. Ze vroegen zich af of ze een boek met die strekking wel wilden lezen.

Het ‘schitterende idealisme’ zat kennelijk niet altijd al in Atticus: het voerde pas de boventoon nadat het boek lang geredigeerd was. Hoe kan dat? The New York Times speculeerde gisteren dat Lee’s redacteur het boek wellicht die kant op heeft geduwd om politieke redenen – onderwijl werkend aan een biografie van een sociale activist. „Ik was beginnend schrijver, ik deed wat me gezegd werd”, is het enige wat Lee, notoir publiciteitmijdend, er begin dit jaar over heeft losgelaten.

Dankzij de draai van Atticus’ karakter krijgt de verschijning van Go Set a Watchman een bijna politieke lading. Nu raciale ongelijkheid sinds de politierellen van Ferguson opnieuw een beladen onderwerp is, zou de openbaring van Atticus’ ware aard uitgelegd kunnen worden als statement en als een literaire correctie op een van de weinige personages in To Kill a Mockingbird die eenduidig tot de ‘goeden’ behoorde. Zelfs wie een held lijkt, blijkt maar een mens – en ook jaren later is racisme nog niet uitgeroeid.