Historisch én riskant akkoord

Rusland, China, VS, VK, Frankrijk en Duitsland sluiten pact met Teheran dat een Iraanse kernbom moet voorkomen.

De onderhandelaars vanochtend in Wenen na het bereikte akkoord. Foto Carlos Barria/Reuters

Na bijna twee jaar van intensieve onderhandelingen hebben Iran en zes wereldmachten vanochtend een historisch akkoord gesloten over het nucleaire programma van Iran. De kern van het akkoord bestaat uit forse inperking van Irans nucleaire activiteiten met als doel een Iraanse atoombom te voorkomen. In ruil worden de zware internationale sancties, die de Iraanse economie in crisis hebben gestort, opgeheven.

Het akkoord van ruim 80 pagina’s dat vanochtend werd ondertekend, bouwt voort op afspraken die in april werden gemaakt. Die behelsden onder meer de vermindering van de voorraden verrijkt uranium, het afsluiten van grote hoeveelheid gascentrifuges, en de herinrichting van de plutoniumreactor in Arak. Dit moet voorkomen dat Iran binnen een jaar voldoende hoog verrijkt uranium kan produceren voor een kernbom.

Veel details moesten nog worden uitgewerkt, zoals het tempo waarin de economische, militaire en financiële sancties worden opgeheven, of internationale inspecteurs toegang zouden krijgen tot militaire bases, welke Iraanse functionarissen van de sanctielijst worden gehaald en het VN-wapenembargo tegen Iran.

Hoewel veel details nog niet bekend waren toen deze krant naar de drukker ging, lekte een aantal afspraken al uit. Iran zou akkoord zijn gegaan met een zogenaamd ‘terugspringmechanisme’: de sancties kunnen binnen 65 dagen weer worden ingevoerd als Iran zich niet aan de afspraken houdt. Het wapenembargo zou nog vijf jaar van kracht blijven en sancties op Irans raketprogramma nog acht jaar.

Het akkoord is het sluitstuk van een ongekende diplomatieke inspanning, die begon in oktober 2013, na de verkiezing van de pragmatische Hassan Rohani tot president van Iran. Daarna volgden talloze gespreksrondes over taaie technische details, waarvan de laatste ronde achttien dagen duurde. Drie deadlines werden overschreden.

De emoties in het elegante Palais Coburg Hotel in Wenen liepen soms hoog op. Vorige week maandag, op de heetste dag van het jaar in de Oostenrijkse hoofdstad, lieten de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif en zijn Amerikaanse collega hun frustratie de vrije loop. Hun ruzie was zo fel, dat een assistent van Kerry „op zijn tenen” de kamer in liep om te laten weten dat hun geschreeuw in de aangrenzende kamer te horen was.

„Dit is een historisch moment”, verklaarde Zarif vanochtend. „We beginnen een nieuw hoofdstuk van hoop.” De deal kan Iran uit zijn isolement halen nu de ‘pariastaat’ zijn relaties met de rest van de wereld normaliseert.

Westerse bedrijven staan te trappelen om zaken te doen in Iran, met 80 miljoen inwoners een van de grootste niet aangeboorde markten ter wereld. De Iraanse zender PressTV meldde vandaag dat de Nederlandse pakketbezorger TNT Express en zijn Duitse concurrent DHL een akkoord hebben gesloten met het Iraanse Postbedrijf.

Regionale consequenties

Met het akkoord neemt president Obama een enorm risico. Het kan leiden tot een nucleaire wedloop in het Midden-Oosten. Saoedi-Arabië en de Arabische Golfstaten hebben al gezworen dat ze dezelfde verrijkingscapaciteit zullen opbouwen als die Iran onder de deal mag behouden. Maar dit kan slechts een dreigement zijn geweest om de VS onder druk te zetten.

Een ander risico is dat de machtsstrijd tussen Iran en Saoedi-Arabië, die tal van conflicten in het Midden-Oosten voedt, verder oplaait. Het Saoedische koningshuis ziet overal tekenen van Teherans inmening en vreest dat de deal Iran verder zal versterken.

De onderhandelingen leidden zelfs tot een aantal geheime gesprekken tussen Saoedi-Arabië en Israël, zij het op laag niveau. De gezworen vijanden vonden elkaar in de gedeelde overtuiging dat Iran de regio wil domineren en koste wat kost gestopt moet worden. De gesprekken leverden niets op.

Hoewel Israël zelf een kernmacht is, beschouwt de regering het Iraanse kernprogramma als een existentiële bedreiging. Een Israëlische aanval op de kerninstallaties van Iran, enkele jaren geleden een serieuze optie, is nu van tafel. Maar tijdens de onderhandelingen nam de Israëlische premier Benjamin Netanyahu elke gelegenheid te baat om te waarschuwen dat een deal Iran juist dicht er bij een bom brengt.

„Irans toenemende agressie is gevaarlijker dan die van de Islamitische Staat”, twitterde hij enkele dagen geleden. De steeds extremere hyperbolen van de Israëlische premier hadden echter geen invloed op de onderhandelingen met aartsvijand Iran.

Of dit ook geldt voor het Amerikaanse Congres, dat sinds de Republikeinse verkiezingszege Iran zeer vijandig gezind is, moet nog blijken. Doordat de onderhandelaars de deadline van 1 juli niet hebben gehaald, heeft het Congres niet dertig maar zestig dagen om zich over het akkoord te buigen. President Obama wacht nog een zware taak om de deal, die hem een plek in de geschiedenisboeken moet geven, in eigen land te verkopen.