Gaat er in de nieuwe Harper Lee ook een klassieker schuil?

Foto Chip Somodevilla/Getty Images

Lange tijd was To Kill a Mockingbird de enige roman van Harper Lee. Miljoenen mensen lazen en waardeerden het. Is Go Set a Watchman ook zo goed? Een rondje langs de eerste recensies.

New York Times Book Review

De vermaarde en gevreesde critica Michiko Kakutani begint met de vaststelling dat waar To Kill a Mockingbird veel kracht ontleende aan de morele rechtschapenheid van het personage Atticus Finch, Go Set a Watchman het boek is waar Finch een zwart randje krijgt. Er blijft weinig over van het beeld van de sympathieke blanke advocaat die het opnam voor een zwarte die ten onrechte werd aangeklaagd voor de verkrachting van een blanke vrouw.

Finch is in het nieuwe boek namelijk “een racist” die ooit bijeenkomsten van de Ku Klux Klan bijwoonde en nu denigrerende opmerkingen maakt over zwarten. En waar Finch in To Kill… een voorbeeld was voor zijn dochter Scout, daar loopt hij haar in Go Set… alleen maar in de weg.

Go Set a Watchman is in wezen een vroege versie van het klassieke To Kill a Mockingbird. Dat laatste boek is het resultaat van Harper Lee’s inspanningen om van het manuscript van Go Set a Watchman een publicabel boek te maken. Kakutani wijst er dan ook op dat het leesplezier van Go Set a Watchman bestaat uit het trekken van vergelijkingen tussen de twee boeken. Want hoe kan het dat het nogal “lumpy” verhaal dat Go Set a Watchman na veel arbeid uit kon groeien tot een boek waarvan de kwaliteit vaststaat?

Lumpy dus, meldt Kakutani. Maar er is ook goed nieuws:

“Ondanks dat Go Set a Watchman het lyrische van To Kill a Mockingbird ontbeert, is in de delen over Scouts kindertijd en haar romance met Henry het dagritme van het leven in een kleine stad gevangen, gepeperd met portretten van kleine personages van wie de levens aanvoelen als dat van Barbara Pym met wat provinciale humor.”

Ook valt te prijzen dat in beide boeken een “pleidooi voor empathie” te vinden is.

The Guardian

The Guardian noemt Go Set a Watchman “complexer” dan voorganger To Kill a Mockingbird, maar wel “minder dwingend”. Personage Scout, die in beide boeken voorkomt, heeft haar “branie” verloren, terwijl fans “geshockeerd” zullen zijn wat Lee in dit boek van het voormalige morele kompas Atticus Finch heeft gemaakt.

Het is daarom veel minder “prettig” en leent zich dus ook veel minder goed als “lesmateriaal”. Van een “hereniging” met de helden uit To Kill a Mockingbird, zoals voorafgaand aan de publicatie werd beloofd, zal dus ook in de verste verte geen sprake zijn, oordeelt de Britse krant.

Maar hoe het ook zij: de publicatie van het boek is puur en alleen vanwege de literatuur-historische waarde al de moeite waard.

“Het is alsof er nieuwe secties van TS Eliots The Waste Land zijn ontdekt, of een nieuwe scene van Hamlet, waaruit blijkt dat de prins zijn vader misschien wel heeft vermoord.”

Los Angeles Times

Ook de LA Times heeft het op de eerste plaats druk met het morele verval van Atticus Finch. Go Set a Watchman biedt “a darker side to Atticus Finch”.

De Amerikaanse krant vindt dat Lee kansen heeft laten liggen om de roman spannender te maken:

“Ondanks de potentie voor drama, ontwikkelt Lee haar verhaal via lange dialogen die meer weg hebben van het vergelijken van argumenten dan van gesprekken. Er is weinig urgentie in de roman te vinden en sleutelaspecten van het verhaal (…) worden niet toereikend uitgewerkt.”

Wel is de LA Times van mening dat de roman een waardevolle aanvulling is op het literatuurhistorische vlak, net zoals The Guardian al constateerde. Het is voornamelijk interessant als een “literair artefact” en “kaler” dan To Kill a Mockingbird. De krant lijkt vooral geïntrigeerd door de vraag wanneer en waarom Lee besloot om de held Atticus Finch voor To Kill a Mockingbird “zachter” te maken.

The Independent

The Independent deelt de mening dat Go Set a Watchman een “ruwe eerste versie” van To Kill a Mockingbird is, maar noemt het boek daarnaast ook “radicaler” en “politieker” van aard.

Wat doet het lezen van de roman met je herinnering aan To Kill a Mockingbird, of beter, met To Kill a Mockingbird zelf? We moeten het ons voorstellen als een ontmaagding, want:

“ It is the end of innocence for that novel.”

Dat heeft natuurlijk met Atticus Finch te maken, die in de roman rondwaart als een gelijkhebberige babbelkous met verwerpelijke racistische standpunten. Hij leest pamfletten over de “Zwarte Plaag” en beschouwt het zwarte deel van de Amerikaanse bevolking als “achterlijk”.

Literair gezien is de roman “een zeer ruwe diamant” omdat het niet kan tippen aan de emotionele diepgang van To Kill a Mockingbird en zijn er slechts een paar roerende scènes in te vinden. Conclusie:

“Het is een boek van enorm literair-historische waarde, maar van bedenkelijke literaire kwaliteit.”